Περιεχόμενα του βιβλίου

Συντομογραφίες — 15

ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ — 19

Η διάρθρωση της μελέτης — 23

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Γνωριμία με τον τόπο μας — 29

1.1. Ο γεωγραφικός περίγυρος, ο οικισμένος χώρος, τα όρια και το αγροτικό τοπίο της περιοχής — 29

1.1.1. Ο οικισμένος χώρος των τριών χωριών — 31

1.1.2. Τα όρια και το αγροτικό τοπίο της περιοχής μας — 34

1.2. Η Λαλιά της Γης: Τα Τοπωνύμια των Τριών Χωριών — 36

1.2.1. Μερικά από τα τοπωνύμια και μικροτοπωνύμια του Βρουλιά (Σελλασίας) — 36

1.2.2. Μερικά από τα τοπωνύμια και μικροτοπωνύμια των Βουτιάνων — 39

1.2.3. Μερικά από τα τοπωνύμια και μικροτοπωνύμια Θεολόγου-Καλυβίων — 41 1.2.4. Τα τοπωνύμια σήμερα και η πρόκληση — 42

1.3. Αναζητώντας τις ρίζες των τοπωνυμίων: Βουτιάνοι και Βρουλιάς (ή Βουρλιάς) — 43

1.3.1. Αναφορές του τοπωνυμίου «Βουτιάνοι» — 44

1.3.2. Αναφορά του τοπωνυμίου «Βρουλιάς» ή «Βουρλιάς» — 50

1.4. Χαρτογραφικές και Περιηγητικές Μαρτυρίες για την Περιοχή μας — 53

1.4.1. Χαρτογραφική Αποτύπωση και Τοπογραφική Ανάλυση της Περιοχής Μελέτης — 54

1.4.2. Πανοραμική Θέα της Περιοχής μας προς την Κοιλάδα της Σπάρτης και τον Ταΰγετο — 63

1.4.3. Ανακαλύπτοντας το Χάνι του Βουρλιά: Μνήμες Χαραγμένες στον Χρόνο — 70

1.4.4. Το Γεφύρι του Κόπανου, στα όρια των Βουτιάνων – Γέφυρα Παράδοσης και Ιστορίας — 73

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Το αγροτικό τοπίο της περιοχής στο μακρινό παρελθόν — 77

2.1. Η ως τώρα έρευνα της περιοχής για την αρχαιότητα — 77

2.2. Τα πρώτα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας (Νεολιθική Περίοδος) — 80

2.3. Οι τρεις θέσεις στα Καλύβια (Πρώιμη Εποχή του Χαλκού) — 82

2.4. Η μινωίζουσα κεραμική στα μέρη μας (Μέση και Ύστερη Εποχή του Χαλκού) — 83

2.5. Η Σελλασία ως Άγονη Ζώνη: Απουσία Κατοίκησης και Γεωργικής Δραστηριότητας κατά την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου και την Πρώιμη Αρχαϊκή Περίοδο — 84

2.6. Η εμφάνιση της Σελλασίας (Αρχαϊκοί-Πρώιμοι Κλασικοί Χρόνοι) — 85

2.7. Η Σελλασία κατά την Κλασική Περίοδο: Στρατηγική Θέση, Πολεμικά Γεγονότα και Αρχαιολογικά Δεδομένα — 89

2.8. Από τη Σελλασία στον Γελαδάρη: Τρεις μεγάλες θέσεις και τα Αγροκτήματα στην Ελληνιστική Περίοδο — 96

2.9. Αγροτικό Τοπίο και Ταφική Πολυτέλεια στις Εκκλησιές Βουτιάνων: Ενδείξεις Τοπικής Ελίτ κατά τη Ρωμαϊκή Περίοδο — 104

2.10. Ενοποιητική θεώρηση των τεσσάρων τελευταίων περιόδων — 110

2.11. Αρχαιολογικά Ευρήματα και Καθημερινή Ζωή στην Εξεταζόμενη Περιοχή — 113

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 2 — 116

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Η δυναμική της κοιλάδας της Κελεφίνας — 125

3.1. Χρόνοι Αβεβαιότητας: Εξέταση των Σλαβικών Επιρροών στην Περιοχή της Έρευνας — 125

3.2. Κτητόρισσα: Ένα ξεχωριστό Χωριό της Λακεδαιμονίας και η Οικονομική του Άνοδος — 130

3.3. Η Ανάπτυξη των Οικισμών στον 11ο Αιώνα: Αγροικίες, Χωριά και Οδικές Συνδέσεις στην περιοχή μας — 132

3.4. Αγροτική Ανάπτυξη και Θρησκευτικά Κέντρα: Από την Κτητόρισσα και τη Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου έως την Παλαιοπαναγιά — 134

3.5. Ανατροπή και Οχύρωση: Η Φραγκική Παρουσία στα μέρη μας και η μείωση της δύναμης της μονής Θεολόγου — 140

3.6. Ανασυγκρότηση, Πολιτικές Μεταβολές και Μοναστηριακή Παρουσία στην Υστεροβυζαντινή Περίοδο: Ο Ρόλος της Μονής Βροντοχίου και ο Ναός του Αγίου Νικολάου Αχραγιά — 143

3.7. Εποικισμός και Ανανέωση: Η Πληθυσμιακή Ανασυγκρότηση στον Πάρνωνα κατά τον 15ο Αιώνα — 148

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 — 151

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Ο άγνωστος δυναμισμός της περιοχής μας τον 16ο-17ο αιώνα — 157

4.1. Δύο κάστρα στη σκιά της Ιστορίας: Το Λυκόκαστρο και ο Θεολόγος στην περιοχή μας τον 15ο αιώνα — 157

4.2. Γη, Φόροι και Κατάστιχα: Η Οθωμανική Διοικητική Ματιά στην Πελοπόννησο μετά το 1460 — 159

4.2.1. Όταν η Φορολογία Έχτιζε Αυτοκρατορίες: Η Οθωμανική Πολιτική στη Γη και στον Πλούτο — 159

4.2.2. Τα Κατάστιχα των Οθωμανών: Πίσω από τους Αριθμούς, μια Αυτοκρατορία σε Τάξη — 160

4.2.3. Η Σιωπή των Κατάστιχων: Το Χαμένο Αρχείο του Μυστρά στα Οθωμανικά Κατάστιχα του 15ου Αιώνα — 161

4.3. Ο Βορειοδυτικός Λακωνικός Πάρνωνας μέσα από τα Οθωμανικά Κατάστιχα (16ος-17ος αιώνας): Μια Αρχειακή Προσέγγιση — 163

4.3.1. Το αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ80 (1512-1520) — 165

4.3.2. Τα συνοπτικά κατάστιχα ΤD114, ΤD367 και TD390 — 168

4.3.3. Το αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ560 (1566-74) — 169

4.3.4. Το αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ603 (1583) — 171

4.3.5. Το αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ715 (1613) — 172

4.3.6. Κονιδίτσα — 172

4.4. Οικιστικές Αλλαγές και Τεκμήρια Κατοίκησης στην Περιοχή των Βουτιάνων, του Θεολόγου και του Βρουλιά — 173

4.5. Η Δυναμική του Πληθυσμού στα Χωριά του Ορεινού Πάρνωνα: Μια Αναφορά Μέσα από τα Οθωμανικά Κατάστιχα (16ος-17ος αιώνας) — 174

4.5.1. Βρέσθενα-Ρόζενα — 174

4.5.2. Μεγάλη Βρύση — 175

4.5.3. Βαμβακού — 175

4.5.4. Μπαρπίτσα — 176

4.5.5. Αράχοβα — 176

4.5.6. Βέροια — 177

4.6. Χωριά στους πρόποδες του Πάρνωνα: Από τη σιωπή στην ανάπτυξη τον 16ο αιώνα — 177

4.7. Αγροτική Οικονομία και Φορολογία στον Πάρνωνα: Τρεις Χρονικές Περίοδοι μέσα από τα Κατάστιχα ΤΤ80 (1514), ΤΤ560 (1566), ΤΤ603 (1583) — 178

4.7.1. Η οικονομία και η φορολογία των Βουτιάνων, Βρουλιά και Θεολόγου την περίοδο του 16ου αιώνα — 178

4.7.2. Συνολικά οι φόροι των τριών χωριών ανά κατηγορία — 195

4.7.3. Οι καλλιέργειες και οι φόροι σε ένα πεδινό και σε ένα ορεινό χωριό της περιοχής μας (Ποταμιά-Βαμβακού) — 197

4.7.4. Οι φόροι των υπόλοιπων χωριών του Βορειοδυτικού Λακωνικού Πάρνωνα — 198

4.7.5. Η Τοπική Οικονομία και Φορολογία στον 16ο Αιώνα: Συμπεράσματα και Παρατηρήσεις — 199

4.8. Τα Χωριά Μιλούν: Ονοματολογία στον Βορειοδυτικό Πάρνωνα από το κατάστιχο ΤΤ80 (1514) έως το ΤΤ715 (1613) και η σχέση τους με το σήμερα — 201

4.8.1. Στων Ονομάτων τη Σκιά: Τα Χωριά μας Μέσα από τις Γραφές του Παρελθόντος — 203

4.8.2. Διατοπικές Σχέσεις και Βλάχικες Παρουσίες: Μια Προσέγγιση των Οικισμών Βρέσθενα και Βαμβακού τον 16ο Αιώνα — 207

4.8.3. Από τα Ονόματα στα Συμπεράσματα: Γλωσσικές και Εθνοτικές Διαδρομές στον Πάρνωνα (15ος-16ος αιώνας) — 210

4.9. Μοναστήρια και Εξουσία στις Αρχές του 17ου Αιώνα: Μια Νέα Δυναμική στον Πάρνωνα — 212

4.10. Το κατάστιχο κεφαλικού φόρου MAD 561 (1645) ως πηγή για τα χωριά μας — 215

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 4 — 218

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: Μια σύντομη παρένθεση: Η Ενετοκρατία και οι επιπτώσεις της στην περιοχή μας — 251

5.1. Υπό Βενετική Σκιά: Η Κοινωνική και Δημογραφική Εικόνα των Χωριών μας το 1700 — 251

5.2. Οικονομία, Παραγωγή και Φορολογία στα μέρη μας κατά τη Βενετοκρατία (1687-1715) — 257

5.3. Δημόσια Έργα και Συντήρηση Ιππικού: Η Αγγαρεία ως Μηχανισμός Επιστράτευσης του Αγροτικού Πληθυσμού (17ος αιώνας) — 264

5.3.1. Η υποχρεωτική συμμετοχή σε κατασκευαστικά και επισκευαστικά δημόσια έργα — 265

5.3.2. Συντήρηση του ιππικού των δραγόνων (dragoni) και τα αποτυχημένα τάγματα των Μεϊδάνων (meidani) — 267

5.4. Η Επιγραφή του 1698 στον Άγιο Γεώργιο Βουτιάνων και ο Ρόλος του Παπα-Ανδρέα στην Καταγραφή της Ιστορίας — 270

5.5. Αγροτική Ζωή και Κοινωνική Αντίθεση: Ο Πολυσύνθετος Κόσμος των Χωριών μας και η Επιρροή του Βενετικού Καθεστώτος — 272

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Η γη της ελιάς και της μουριάς — 274

6.1. Στα χνάρια των Οθωμανών: Από το Λεοντάρι στον Μυστρά το 1715 — 274

6.2. Ένας νέος κόσμος μέσα στον παλιό — 275 6.3. Πληθυσμιακές Μεταβολές και Ονομαστικές

Καταγραφές σε Βουτιάνους, Βρουλιά και Θεολόγο κατά την Αρχή της Δεύτερης Οθωμανικής Κυριαρχίας (1715-1716) — 278

6.4. Από τo Δερβενοχώρι του Βρουλιά στον Αϊ-Στράτηγο των Βουτιάνων: Πτυχές Οργάνωσης και Κατοίκησης στην Περιοχή μας το 1715 — 283

6.4.1. Δερβενοχώρι Βρουλιάς — 283

6.4.2. Ο ρόλος του Αϊ-Στράτηγου στον εντοπισμό της κατοίκησης στους Βουτιάνους — 285

6.5. Γη, ιδιοκτησία και φόροι το 1715-16 στα χωριά μας σύμφωνα με τα κατάστιχα TKG, KK, TT 20 και TT884 — 286

6.5.1. Βουτιάνοι — 288

6.5.2. Θεολόγος — 290

6.5.3. Ποταμιά — 291

6.5.4. Χτόριζα — 291

6.5.5. Βρουλιάς — 292

6.5.6. Συμπερασματικές παρατηρήσεις για το ιδιοκτησιακό καθεστώς και την αγροτική οργάνωση των πέντε χωριών της περιοχής — 293

6.6. Η γαιοκτητική εικόνα της περιοχής μέσα από τη φορολογία τριών χωριών το 1715-16 — 295

6.7. Μεταβιβάσεις γης και μετασχηματισμοί ιδιοκτησίας στη Β΄ Οθωμανική Περίοδο: Η περίπτωση των Βουτιάνων και του Βουρλιά — 297

6.8. Από την Εξέγερση στην Καταστροφή: Οι Βουνίσιοι στα Ορλωφικά — 300

6.9. Ιστορίες πληθυσμιακής μετακίνησης στην περιοχή μας μέσα στις ιστορικές συγκυρίες — 302

6.10. Τοπικοί άρχοντες και μοναστήρια: Η συγκέντρωση πλούτου και οι κοινωνικές ανισότητες πριν από τον Αγώνα του 1821 — 304

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 6 — 308

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: Προσδοκίες και Πραγματικότητες: Ο Αγώνας του 1821 και οι Τοπικές Αντιφάσεις στην Περιοχή μας — 321

7.1. Από τη Φιλική Εταιρεία στην Επανάσταση: Η Τοπική Συστράτευση στον Αγώνα του 1821 — 321

7.2. ...Ο Αγώνας της Πέρα Ρίζας: Από τη Συστράτευση στη Διαχείριση της Εξουσίας στα πρώτα χρόνια της Επανάστασης — 325

7.3. Ανάμεσα στον εχθρό και τον διχασμό: Η τραγωδία του Βρουλιά (1825-1826) — 336

7.4. Συγκρούσεις και Συντροφιές: Η Τοπική Οικονομία μέσα από το Αρχείο Σαλβαρά — 347

7.5. Δυσλειτουργίες και ανταγωνισμοί στην είσπραξη προσόδων στα χωριά μας — 352

7.6. Τοπικές Αντιστάσεις και Αγώνας για την Εξουσία στην Επαρχία του Μυστρά (1827-1828): Φορολογικές Πιέσεις, Κοινωνικές Εντάσεις και ο «Εμφύλιος» σε Ένα Χωριό της Περιοχής — 355

7.7. Ανασυγκρότηση και προσπάθειες σταθερότητας στον απόηχο της Επανάστασης — 363

7.8. Η Δημογραφική και Οικονομική Εικόνα των Χωριών μας την Εποχή του Καποδίστρια — 365

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 7 — 368

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Ο Δήμος Σελλασίας τον 19ο Αιώνα – Διοικητικοί Θεσμοί, Κοινωνικές Δομές και Οικονομικές Πρακτικές σε Τοπικό Επίπεδο — 384

8.1. Η Επαρχία Λακεδαίμονος και ο Δήμος Σελλασίας στον 19ο Αιώνα: Τα Πρώτα Βήματα — 384

8.2. Ο Πληθυσμός των υπό εξέταση χωριών του Δήμου Σελλασίας μέσα στον Χρόνο (1835-1907) — 389

8.3. Ο Δήμος Σελλασίας στον 19ο Αιώνα: Δήμαρχοι, Υποδομές και Κοινωνικές προκλήσεις — 395

8.3.1. Οι δήμαρχοι — 395

8.3.2. Τα έργα υποδομής — 398

8.4. Ονόματα και Ιστορίες: Όταν οι Κατάλογοι Μιλούν για τους Ανθρώπους — 420

8.4.1. Στοιχεία από τον εκλογικό κατάλογο του 1844 — 420

8.4.2. Η Κοινωνική Δομή των Αγροτικών Οικογενειών στα Χωριά μας το 1856 — 433

8.4.3. Όταν αυξάνουν τα χωριά μας – Ο εκλογικός κατάλογος του 1873 και οι νέοι κάτοικοι στις αρχές του νέου αιώνα — 435

8.4.4. Τα επαγγέλματα μέσα από τους εκλογικούς καταλόγους — 437

8.5. Η Οικογένεια, ο Γάμος και η Προίκα στον Δήμο Σελλασίας (19ος αρχές 20ού αιώνα): Δημογραφικές Τάσεις, Κοινωνικές Σχέσεις και Οικονομικές Συναλλαγές — 439

8.5.1. Δημογραφικές προσεγγίσεις — 439

8.5.2. Ο θεσμός της προίκας — 442

8.5.3. Η Φροντίδα των γερόντων — 445

8.5.4. Προικοσύμφωνα και δικαστικές διαμάχες — 446

8.5.5. Θεώρητρο, Αγριλίκι, Παλικαριάτικο: Εθιμικές δωρεές στον προγαμιαίο κόσμο της περιοχής μας — 461

8.6. Η Οικονομία και η Κοινωνία των Χωριών μας (1830-1900): Ιδιοκτησία, Φορολογία, Συγκρούσεις και Επιβίωση — 462

8.6.1. Από τα Εθνικά Κτήματα στις Τοπικές Περιουσίες: Η Ιδιοκτησία στα μέρη μας — 463

8.6.2. Φόροι, Τεκμήρια και Εξουσία: Η Φορολογία στον Δήμο Σελλασίας τον 19ο Αιώνα — 481

8.6.3. Δικαιοσύνη και Ανισότητα: Κοινωνικές Συγκρούσεις στα Χωριά της Σελλασίας τον 19ο Αιώνα — 486

8.6.4. Κοινωνική διαστρωμάτωση, αξιώματα, ο δανεισμός και η εφευρετικότητα — 493

8.6.5. Οι επίσημες στατιστικές και τα κυριότερα προϊόντα και οι δραστηριότητες στα τρία χωριά — 497

8.7. Αφήνοντας τη Γη τους: Η μετανάστευση ως Ανάγκη και Επιλογή — 511

8.7.1. Τα αίτια της μετανάστευσης — 512

8.7.2. Η μετάβαση και οι συνθήκες εργασίας — 515

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 8 — 519

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9: Ανοίγουν τα σχολεία — 524

9.1. Δημοτικό Σχολείο Βρουλιά από το 1837 έως τις αρχές του 20ού αιώνα — 524

9.2. Δημοτικό Σχολείο Βουτιάνων από το 1842 έως τις αρχές του 20ού αιώνα — 532

9.3. Δημοτικό Σχολείο Θεολόγου από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τις αρχές του 20ού αιώνα — 542

9.4. Δημοτικό Σχολείο Καλυβίων Σελλασίας στις αρχές του 20ού αιώνα — 544

9.5. Το Ελληνικό Σχολείο Σελλασίας (Βαμβακούς) και το Ελληνικό Σχολείο Βρουλιά — 545

9.5.1. Οι πρώτες προσπάθειες για την ίδρυση Ελληνικού Σχολείου — 545

9.5.2. Συμμετοχή μαθητών από τους Βουτιάνους και τον Βρουλιά στο Ελληνικό Σχολείο Βαμβακούς την περίοδο μετά το 1891 — 546

9.5.3. Το Ελληνικό Σχολείο Βρουλιά από το τέλος του 19ου αιώνα έως τις αρχές του 20ού αιώνα — 547

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 9: Μαθητές στην Α΄ τάξη του Ελληνικού Σχολείου Βρουλιά τα σχολικά έτη 1893-94 έως 1903-4 — 552

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10: Η περιοχή μας σε περίοδο μετάβασης και η αποσύνθεση των τοπικών ταυτοτήτων — 557

10.1. Από τους δήμους στις κοινότητες – Πληθυσμιακή εξέλιξη της περιοχής μας την περίοδο 1907-1940 — 557

10.2. Η αντανάκλαση της Μεγάλης Ιδέας στα χωριά μας — 560

10.3. Η Αγροτική Ανασυγκρότηση στην περιοχή μας: Ο Δρόμος από την Παράδοση στην Οργάνωση — 563

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11: Τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου — 569

11.1. Τρία χωριά, τρεις διαφορετικές περιπτώσεις. Η Αντίσταση 1941-1944 — 569

11.2. Μνήμες που Πονάνε: Ο Εμφύλιος και η Τοπική Βία 1946-49 — 585

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12: Μια καινούργια αρχή και το τέλος μιας εποχής — 590

12.1. Από τις Κοινότητες και πάλι στους Δήμους – Πληθυσμιακή εξέλιξη από το 1940 έως τις μέρες μας — 591

12.2. Οι απογραφές της γεωργίας και της κτηνοτροφίας — 593

12.2.1. Οι απογραφές της γεωργίας κατά τα έτη 1961, 1971 και 1991 — 593

12.2.2. Οι απογραφές της κτηνοτροφίας κατά τα έτη 1961, 1971 και 1991 — 597

12.3. Το τέλος μιας εποχής. Μετασχηματισμοί στην καθημερινή και κοινωνική ζωή των χωριών μας — 600

12.3.1. Μετασχηματισμοί στις αγροτικές δραστηριότητες — 602

12.3.2. Μεταβολές στην εξυπηρέτηση των οικιακών αναγκών — 602

12.3.3. Αλλαγές στην κοινωνική ζωή του χωριού — 605

12.3.4. Οικογενειακές χαρές – Ήθη και έθιμα: Προξενιό – Γάμος – Προίκα — 609

12.3.5. Δυο κόσμοι μέσα σε λίγα χρόνια — 610

12.4. Υπάρχει ελπίδα; — 613

ΕΠΙΜΕΤΡΟ-ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ — 618

Πηγές και Βιβλιογραφία — 625

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Γνωριμία με τον τόπο

Χαρτογραφική αποτύπωση των οικισμών της περιοχής το 1832 και το 1840

Το 1832 και το 1840, ο John Arrowsmith (1790–1873), μέσα από σειρά χαρτών, καταγράφει το Χάνι του Κρεββατά (Khan Kravata), τον Βουρλιά (Bourlia) και τους Βουτιάνους (Boutiana). Παράλληλα, η παλαιότερη ονομασία «Perila» ταυτίζεται πλέον με τη Σελλασία (Perila ή Sellasia), η οποία τοποθετείται σε ανατολικότερη περιοχή, πλησίον της Κελεφίνας. Τέλος, στην περιοχή του Κλαδά σημειώνεται και ο οικισμός Ploka.

============================================================= Χαρτογραφική απεικόνιση της περιοχής μας στα μέσα του 18ου αιώνα (περ. 1760)

Λεπτομέρεια Χάρτη της Πελοποννήσου (Regnum Moreae accuratissime divisum…), έκδοση του Tobias Conrad Lotter, Άουγκσμπουργκ, περ. 1760

============================================================= Από τη Σπάρτη στην Τεγέα: γεωγραφία και ιστορία κατά τον Σπυρίδωνα Παγανέλη

«Νεναρκωμένος ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ ἀφικόμην, μετὰ τρίωρον πορείαν, εἰς τὸ «χάνι τοῦ Ξύδη», ἐπὶ τῆς δημοσίας ὁδοῦ κείμενον, ἐκεῖθεν τοῦ χωρίου Βουτιάνοι καὶ ἐντεῦθεν τοῦ χωρίου Βουρλιά, ὅπερ εἶναι καὶ ἡ πρωτεύουσα τοῦ δήμου τῆς Σελλασίας (1). Παρὰ πάσας τὰς φωνὰς τῶν ἀγωγέων, οἵτινες συνεζήτουν καὶ ἐτραγώδουν εἰς τὸ κατώτερον δῶμα, διῆλθον καλῶς τὴν νύκτα ἐκείνην, πολὺ δὲ πρὶν ἐπιφανῆ ὁ ἥλιος εἶχον ἱππεύσει, χωρῶν πρὸς τὴν Τεγέαν, ἔνθα ὑπῆρχε ποτε ὁ δασημότατος τῶν ναῶν τῆς Πελοποννήσου, τῆς Ἀλέας Ἀθηνᾶς ἔχων τὴν κλῆσιν.

Γραφικὴ ἦτο ἡ ἔγερσις ἐκείνη. Ἡ νὺξ δὲν εἶχεν ἔτι λυθῇ. Πυραὶ ἐφαίνοντο ἐπὶ τῶν χιονοσκεπῶν πλευρῶν τοῦ Ταϋγέτου· βλέπων δέ τις τὸ λευκὸν ἐκεῖνο στρῶμα, ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ ὁποίου ὑπέτρεμε φλὸξ φωτεινή, ἠδύνατο νὰ ὑποβάλῃ ὅτι ἀπὸ τὸν παγερὸν κόλπον τοῦ θανάτου ἀνεγεννᾶτο ἡ ζωή, ἐν τῇ εἰκόνι τῆς ἐμφανίσεως ἐκείνης, ὅτε οἱ ἐπὶ τῶν κλιτύων τοῦ Ταϋγέτου ἀγραυλοῦντες ποιμένες ἐπειρῶντο πέριξ γιγαντιαίας πυρᾶς νὰ διατηρήσωσι τὰ ζώπυρα τῆς ζωῆς των, θερμαίνοντες κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην τοῦ πάγου τὰ τρέμοντα σώματά των.

Κατωτέρω ἔτι ἡ σκηνὴ ἐξετυλίσσετο πλειότερον γραφική. Ὅπως τὴν θεωρήσω καλλίτερον, ἐξετράπην τῆς δημοσίας ὁδοῦ καὶ, ἀνελθὼν λόφον τινά, ἐθεώρουν ἐκεῖθεν τὴν κοιλάδα τῆς Σπάρτης, ἥν μετ’ ὀλίγον ἔμελλον νὰ ἀπολέσω ὁριστικῶς ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν.

Ὁ σκιώδης νυκτερινὸς πέπλος ἐλικνίζετο εἰσέτι ὕπερθεν τοῦ σπαρτιατικοῦ πεδίου. Ἀραιὰ φῶτα ἐφαίνοντο κατεσπαρμένα ἐπὶ τῆς πόλεως. Μὲ μικρὰν ἔξαψιν τῆς φαντασίας ἠδύνατό τις νὰ ὑποθέσῃ ὅτι τὰ φῶτα ἐκεῖνα ἦσαν τὰ πυρὰ τοῦ στρατοπέδου τοῦ Βρασίδα, πρὶν ἢ βαδίσῃ ἐπὶ τὴν Ἀμφίπολιν, ἢ τοῦ Λεωνίδα, πρὶν ἢ ἐλάσῃ ἐπὶ τὰς Θερμοπύλας.

Ἀλλ’ ἤδη ἀσθενὲς φῶς ῥοδόχρουν αὐγάζει τὰς λευκὰς κορυφὰς τοῦ Ταϋγέτου, χρυσίζει κατὰ μικρόν, καὶ ἰδού, μετ’ ὀλίγον, ἔτι ἀκτινοβολῶν ὁ ἥλιος ὕπερθεν τῶν ἀντικειμένων βουνῶν. Λύεται τότε τὸ σκιερὸν νέφος τὸ βαρῦνον τὴν φύσιν. Εἰς τὴν κοιλάδα κρατεῖ εἰσέτι ἀραιὰ νεφέλη ἄμαυρος, ἀλλ’ εἰς τὰς πλευρὰς τοῦ ὄρους δαψιλῶς χέεται τὸ χρυσοῦν κῦμα τοῦ ἡλιακοῦ φωτός.

Προσηλωμένος καὶ ἀποθαυμάζων τὴν ἐξαίσιαν τοποθεσίαν ἔμεινα ἱκανὴν ὥραν ἐκεῖ, ὑπὸ τὸ κράτος τῆς ἐκπληκτικῆς ἀντιθέσεως τοῦ σκότους καὶ τοῦ φωτός, τῆς ὀδύνης διὰ τὸν θάνατον τοῦ παρελθόντος καὶ τῆς ἀνακουφίσεως διὰ τὰς γλυκερὰς ἐλπίδας τοῦ μέλλοντος.

Ἀλλ’ ἀπεσπάσθην ἄκων, καὶ πανύστατον ῥίψας βλέμμα πρὸς τὴν κοιλάδα, κατῆλθον τὸν λόφον καὶ, ἀφεὶς τὴν νέαν δημοσίαν ὁδόν, ἔλαβον τὴν παλαιάν, σκοπῶν νὰ ἐπισκεφθῶ τὸ «χάνι τοῦ Κρεββατᾶ», τὸ ὑψούμενον ἐπὶ τινὸς λοφίσκου ἐντὸς κοιλάδος, εἰς τὸ βάθος τῆς ὁποίας τὸ 222 π.Χ. ἐξετυλίχθη ἡ φονικὴ μάχη τῆς Σελλασίας, ἡ καταγαγοῦσα τὸν ὕστατον κτύπον κατὰ τῆς Σπάρτης καὶ τῆς ἰσχύος της.

Παρ’ ὅλον τὸ δριμύτατον ἐωθινὸν ψῦχος, ὁ ἔρημος ἐκεῖνος δρόμος ἐνεῖχε πολλὴν γοητείαν καὶ τερπνότητα. Ἡ πέριξ φύσις ἦτο ἄγρια. Πάγος κρυσταλλώδης εἶχεν ἐνδύσει μὲ διαφανὲς ἄσπιλον περίβλημα τὰ πράσινα φύλλα τῶν δένδρων καὶ τοὺς ἐρυθροὺς καρποὺς τῆς κομαρέας. Ἐνόμιζέ τις ὅτι ἔβλεπε κοράλλια ἐρυθρότατα ἐντὸς στιλβουσῶν μαργαριτοφόρων καὶ διαυγῶν κογχυλῶν.

Ἡ ὁδὸς ποτὲ μὲν ἦτο πετρώδης καὶ ὀλισθηρά, ποτὲ δὲ ἠυλακοῦτο ἀχάρακτος, στενή, ὀφιοειδής, ἐπὶ χέρσου καὶ ξηροῦ ἐδάφους. Ἐνίοτε ἐξερχόμενοι κλάδοι δενδρυλλίων καὶ ἄλλων θάμνων βατωδῶν συνελάμβανον τὴν ἄκραν τοῦ μανδύου μου. Ἐσαλευόμενος τότε ἰσχυρῶς ἐπὶ τοῦ ἵππου, οἱ δὲ διασεισθέντες κλαδίσκοι ἐγυμνοῦντο ἐκ τοῦ τιναγμοῦ τῆς λευκῆς κρυσταλλίνης χλαίνης, δι’ ἧς ἦσαν ἐνδεδυμένοι.

Δρόσος πεπηγυῖα κατέρραινε τότε τὴν κεφαλήν μου, καὶ, λυομένη βαθμηδόν, κατελείβετο βραδέως εἰς σταγόνας ἀραιοτάτας καὶ διαφανεῖς. Τὴν μονοτονίαν τῆς ὁδοῦ θέλων νὰ διασκεδάσῃ, ἐπειρᾶτο ἐνίοτε ὁ ἀγωγεὺς νὰ μοι ἀφηγηθῇ συγχρόνους ἱστορίας, εἰς ἃς ἴσως ἐπέδιδεν ἐξαιρετικὴν σημασίαν. Ἔλεγον αὐτῷ νὰ σιγᾷ, ἀλλ’ ἄλλοτε ἐπέτρεπον ἐλευθέραν τὴν μανίαν τῆς ἀφηγήσεως, ἄχρις οὗ ἐλλείψει ὕλης ἔπαυεν ἐξ ἀνάγκης. Τὴν ἐρημίαν τῆς ὁδοῦ διέκοπτεν ἐνίοτε ἡ πόρρωθεν, ἐπὶ λοφίσκων καὶ βουνιδίων, ἐμφάνισις ἀγρότου ἀπερχομένου εἰς τὴν καλλιέργειαν τῆς γῆς ἢ αἰπόλου ἄγοντος εἰς βοσκὴν τὰς ἰδίας αἶγας. Ὁσάκις συνηντῶμεν ἐγγύτερον ἡμῶν χωρικὸν ἢ ἄλλον διαβάτην, ἀντηλλάσσομεν φιλοφρόνα χαιρετισμόν καὶ ἐπανεπίπτομεν αὐθὶς εἰς τὴν συνήθη ἀφασίαν.

Ὁ ἀγαθὸς ἀγωγεύς μου, ὅστις ἦν ἐκ τῆς Τεγέας, δὲν ἠδύνατο νὰ ἐννοήσῃ τίνος ἕνεκα εἶχον ἐγκαταλείψει τὴν νέαν ἀμαξιτὸν ὁδὸν καὶ προτιμήσει ἀντ’ αὐτῆς τὴν δύσβατον παλαιάν, τὴν ἐγγὺς τοῦ χανίου τοῦ Κρεββατᾶ διερχομένην. Ἐνίοτε μάλιστα προσῆπτεν ἐταστικὰ βλέμματα ἐπ’ ἐμοῦ, προσπαθῶν νὰ μαντεύσῃ τί. Τὸν ἔβλεπον ἐγὼ, ἀλλ’ ὑπεκρινόμην ὅτι οὐδὲ ἐννοῶ, καὶ ἐξηκολούθουν σιωπῶν.

Ὅτε τέλος μοι ἔδειξε, περιχαρής, ἐπὶ τινὸς μικροῦ ὑψώματος, τὰ καταρρέοντα τείχη τοῦ ἐρήμου χανίου Κρεββατᾶ, εἶπον αὐτῷ ὅτι εἰς τὰς θέσεις αὐτὰς τὸν παλαιὸν καιρὸν ἔγινε μέγας πόλεμος, καὶ ὅπως ἴδω τὸ θέατρον τῆς μάχης ταύτης, ἔλαβον τὸν παλαιὸν ἄσχημον δρόμον ἀντὶ τοῦ ὁμαλοῦ νέου. Ὡς εἶπον, τὸ «χάνι τοῦ Κρεββατᾶ» εἶναι ἤδη ἐρείπιον.

Αἱ γνῶμαι πᾶσαι καὶ αἱ τοπογραφικαὶ μελέται πείθουσιν ὅτι ἡ κοιλάς, ἣν εἶχον πρὸ ἐμοῦ, εἶναι ἡ αὐτή, ἔνθα συνεκροτήθη ἡ μάχη τῆς Σελλασίας. Ὁ Οἰνοὺς ποταμός, «ποτάμι τῆς Κελεφίνας» καλούμενον σήμερον, διαρρέει εἰς τὸ βάθος τὴν κοιλάδα. Δεξιόθεν μικρὸς χείμαρρος μὲ ὀλιγοστόν, ἀλλὰ γοργότατον ῥεῦμα κατήρχετο ἀπὸ τοῦ βουνοῦ· εἶναι ὁ Γοργύλλος. Τὰ ἔνθεν καὶ ἐκεῖθεν τῆς κοιλάδος βουνὰ εἶναι τὸ ὄρος Εὐὰ καὶ ὁ Ὄλυμπος».

(1) Μνημονεύω λίαν εὐφήμως τοῦ χανίου τούτου, ἔνθα εὗρον καθαρωτάτην στρώμνην, εὐρὺ καὶ εὐάερον δωμάτιον καὶ τροφὴν καλήν. Ἰδίως μνημονεύω τῆς καθαριότητος.

Πηγή: Σπυρίδωνος Παγανέλη, «Πέραν τοῦ Ἰσθμοῦ· Πελοποννησιακαὶ ἐντυπώσεις καὶ ἀναμνήσεις», Ἐν Ἀθήναις, Ἐκδότης Γεώργιος Κασδόνης, τύποις ἀδελφῶν Περρῆ, 1891, σσ. 272–275.

Σημείωση: Ο Σπυρίδων Παγανέλης ήταν λόγιος περιηγητής του ύστερου 19ου αιώνα· στο Πέραν τοῦ Ἰσθμοῦ συνδυάζει αρχαιοφιλία, παρατήρηση της υπαίθρου και βιωματική περιγραφή.

============================================================ Το Γεφύρι του Κόπανου, στα όρια των Βουτιάνων – Γέφυρα Παράδοσης και Ιστορίας

Η μοναδική φωτογραφία του γεφυριού πριν από την κατάρρευσή του περιλαμβάνεται στο έργο του Griechenland. Schilderungen deutscher Reisender, το οποίο επιμελήθηκε ο Ernst Reisinger και εκδόθηκε στη Λειψία από τον οίκο Insel-Verlag το 1923, σε δεύτερη, αναθεωρημένη έκδοση (α΄ έκδοση: 1916). Το έργο περιλαμβάνει 90 φωτογραφικές πινακίδες, από τις οποίες οι 62 βασίζονται σε λήψεις της Πρωσικής Υπηρεσίας Φωτογραμμετρικών Αποτυπώσεων (Preußische Meßbildanstalt).

============================================================

Η γέφυρα του Κόπανου, Christopher Wordsworth, Greece: Pictorial, Descriptive and Historical (London, 1859), σελ.415.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Το αγροτικό τοπίο της περιοχής στο μακρινό παρελθόν

Η διαχρονική εξέλιξη των αρχαιολογικών θέσεων από την Αρχαϊκή έως τη Ρωμαϊκή Περίοδο και η υψομετρική τους κατανομή

Ο πίνακας αποτυπώνει την εξέλιξη των θέσεων κατά τις τέσσερις εξεταζόμενες περιόδους, καθώς και την κατανομή τους στις διαφορετικές υψομετρικές ζώνες. Ως προς τη διαχρονική εξέλιξη, χαρακτηριστική είναι η σημαντική αύξηση των θέσεων κατά την Ελληνιστική Περίοδο, όπου καταγράφονται 32 θέσεις, έναντι 15 στην Αρχαϊκή και 13 στην Κλασική Περίοδο. Κατά τη Ρωμαϊκή Περίοδο ο αριθμός τους παραμένει υψηλός, φθάνοντας τις 29 θέσεις, αν και παρατηρούνται μεταβολές στη χωρική κατανομή και την ένταση της αγροτικής εγκατάστασης.

Ως προς την υψομετρική κατανομή, η πλειονότητα των θέσεων συγκεντρώνεται στις χαμηλότερες ζώνες, με 31,25% μεταξύ 200–299 μ. και 26,56% μεταξύ 300–399 μ. Συνολικά, δηλαδή, το 57,81% των θέσεων βρίσκεται κάτω από τα 400 μ., γεγονός που υποδηλώνει σαφή προτίμηση για περιοχές με ευνοϊκότερες συνθήκες για γεωργική και κτηνοτροφική δραστηριότητα. Αντίθετα, στις μεγαλύτερες υψομετρικές ζώνες οι θέσεις μειώνονται σταδιακά, ενώ πάνω από τα 800 μ. εντοπίζεται αποκλειστικά το οχυρό του Αγίου Κωνσταντίνου, γεγονός που υποδηλώνει διαφορετική, κυρίως στρατηγική ή αμυντική, λειτουργία.

Συνολικά, η εικόνα που προκύπτει συνδυάζει τη δυναμική ανάπτυξη της υπαίθρου κατά την Ελληνιστική Περίοδο με μια σαφή διαχρονική προτίμηση για εγκατάσταση στις χαμηλότερες και περισσότερο παραγωγικές περιοχές.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Η δυναμική της κοιλάδας της Κελεφίνας

Πρωτοβυζαντινή εγκατάσταση στην περιοχή Γελαδάρη Βουτιάνων Πηγές – Βιβλιογραφικές παραπομπές:

1. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (ΕΙΕ), Ψηφιακή βάση τεκμηρίων για τις πρώτες ύλες, τους φυσικούς πόρους και τα αγροτικά προϊόντα της Βυζαντινής Πελοποννήσου (4ος–15ος αι.), ψηφιακές εγγραφές αρ. 349 και 350:

- Εγγραφή 349 https://material-resources-products.anavathmis.eu//%CE%B5%CE%B3%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AE/?id=349

- Εγγραφή 350 https://material-resources-products.anavathmis.eu//%CE%B5%CE%B3%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AE/?id=350

2. Τζαννέτος, Κ., Η ιστορία των χωριών Βρουλίας (Σελλασία), Βουτιάνοι, Θεολόγος στον ημιορεινό Λακωνικό Πάρνωνα, σ. 125–126. ===========================================================

TO ΣΙΓΙΛΛΙΟ ΤΟΥ 1366

Περίληψη: Το σιγίλλιο του 1366 επικυρώνει τα δικαιώματα και τις κτήσεις της μονής του Βροντοχίου στην Πελοπόννησο και ιδιαίτερα το καθεστώς του μονυδρίου του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, που μας ενδιαφέρει, στην περιοχή «περί τους Καψαλούς», κατά πάσα πιθανότητα κοντά στον Θεολόγο. Σύμφωνα με όσα ανέφεραν οι μοναχοί του Βροντοχίου, στην περιοχή υπήρξε παλαιότερα μεγάλη και αυτόνομη μονή, η οποία διέθετε πατριαρχικό σιγίλλιο που κατοχύρωνε την αυτονομία της και επέβαλλε επιτίμιο σε όποιον επιχειρούσε να την καταστήσει μετόχι άλλης μονής.

Κατά την περίοδο της ιταλικής (βενετικής) κυριαρχίας, η μονή έχασε τα περισσότερα κτήματά της και περιορίστηκε σε μικρό μονύδριο, ενώ το παλαιό σιγίλλιο της αυτονομίας της χάθηκε. Έτσι, ο πατριάρχης Αθανάσιος, χωρίς να γνωρίζει την ύπαρξή του, είχε παραχωρήσει το μονύδριο ως μετόχι στη μονή Βροντοχίου. Όταν το παλαιό σιγίλλιο βρέθηκε, οι μοναχοί ζήτησαν την άρση του επιτιμίου. Το σιγίλλιο του 1366 το έλυσε και ταυτόχρονα επικύρωσε οριστικά την παραμονή του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου ως μετοχίου του Βροντοχίου.

Παράλληλα, το έγγραφο καταγράφει τις κτήσεις της μονής Βροντοχίου, οι οποίες προέρχονταν από αγορές και δωρεές, καθώς και τους παροίκους που συνδέονταν με αυτές. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται σε εγκαταλελειμμένα κτήματα στην περιοχή του Θεολόγου, τα οποία οι πάροικοι Μπόχαλης και Πλείσταρης αγόρασαν από την οικογένεια Σταματοπουλίων, φύτεψαν με αμπέλια και καλλιεργούσαν.

Τέλος, το σιγίλλιο κατοχυρώνει την παντοτινή και αναφαίρετη κυριότητα και χρήση όλων των κτήσεων και μετοχίων της μονής και απαγορεύει σε εκκλησιαστικούς ή κοσμικούς άρχοντες να τα αμφισβητήσουν ή να τα αφαιρέσουν. Εκδόθηκε τον Μάιο του 1366, κατά την τέταρτη ινδικτιώνα.

Το σιγίλλιο του 1366

Σιγίλλιον έπι τή είς τήν Πελοπόννησον σεβάσμια μονή τοΰ Βροντοχίου.

Προοίμιον τοΰ Χλωροΰ.

Εἰ δὲ διὰ τὸ πάντα νοεῖν ἀφ’ ἑαυτοῦ τινα κἀκεῖνα ποιεῖν, δι’ ἃ καὶ εἰς τὸ ἐξῆς [τὰ] ἑαυτοῦ τε καὶ πολλῶν ἄλλων ἔσται βελτίων ὁ ταῦτα ποιῶν, τῇ πρώτῃ τάξει τῶν ἐγκωμίων ἐγκαταλέγουσι παῖδες Ἑλλήνων σοφίαν ἀσκήσαντες κοσμικήν, πανάριστον οὕτω πως ὀνομάσαντες τοῦτον, δευτέρας δὲ πάλιν ἀξιοῦσι τῆς τάξεως τὸν ἀφ’ ἑαυτοῦ μὲν μὴ νενοηκότα ποιῆσαι ταυτί, πεισθέντα δὲ τῷ μηνύσαντι καὶ εἰπόντι, ἐσθλὸν καὶ τὸν τοιοῦτον εἰπόντες, πόσων εἰκὸς ἀξιωθῆναι τῶν ἐγκωμίων παρὰ τῶν τὴν πνευματικὴν μετιόντων σοφίαν, μᾶλλον δὲ τῶν γερῶν, παρ’ αὐτῆς τῆς αὐτοσοφίας Χριστοῦ, τοὺς οἴκοθεν καὶ παρ’ ἄλλων πεισθέντας ἐλέσθαι τὸ μέγιστον τῶν καλῶν, ὅπερ ἐστὶ τὸ δόξαν τινὰ καὶ τιμὴν ἐθελῆσαι τῷδε δεδοξασμένῳ καὶ σεβασμίῳ ὀνόματι περιθεῖναι τῆς Ἀειπαρθένου καὶ Θεομήτορος διὰ τὸν ἐξ αὐτῆς ἀρρήτως καὶ ὑπὲρ φύσιν βλαστήσαντα Χριστὸν καὶ θεόν. Ἦ δῆλον, ὅτι τῶν κοσμικῶν ὅσῳ τὰ πνευματικὰ τιμιώτερα, καὶ τούτων πάλιν αὐτῶν τὰ θειότερά τε καὶ ὑψηλότερα, τοσούτῳ μειζόνων εἰκὸς ἀξιωθῆναι τούτους καὶ τῶν ἐπαίνων καὶ τῶν γερῶν. Ἔπει τοίνυν προθυμουμένη τῇ ἡμῶν μετριότητι τιμὴν τινα περιθεῖναι τῇ σεβασμίᾳ βασιλικῇ καὶ πατριαρχικῇ μονῇ τῇ κατὰ τὴν Πελοπόννησον διακειμένῃ, διὰ τὸ εἰς ὄνομα ταύτην τιμᾶσθαι τῆς παναχράντου Θεομήτορος καὶ ἐπικεκλημένης τοῦ Βροντοχίου, ἀνηνέχθη ταύτῃ, ὅτι προεβιβάσθη καὶ ἐτιμήθη ἡ τοιαύτη μονὴ ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τοῦ ἐν ἁγίοις Πατρὸς ἡμῶν Ἀθανασίου πατριάρχου, ἔτι δὲ καὶ παρὰ τῶν λοιπῶν ἁγιωτάτων πατριαρχῶν εἰς τὴν τοῦ ἀρχιμανδρίτου καὶ μεγάλου πρωτοσυγγέλλου τιμήν, καὶ ὅτι ἐξεδόθη αὐτῇ λόγω μετοχίου διὰ σιγιλλιώδους ἐκείνου γράμματος καὶ μονύδριον τὸ εἰς ὄνομα τιμώμενον τοῦ ἁγίου ἐνδόξου ἀποστόλου καὶ εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου τοῦ θεολόγου περὶ τοὺς Καψαλοὺς διακείμενον· προέβησαν δὲ ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ σεβασμίᾳ μονῇ καὶ ἕτερα δικαιώματα οὐκ ὀλίγα, σεπτὰ δὴτα χρυσόβουλλα καὶ πατριαρχικαὶ γραφαί, ἔτι δὲ καὶ ἀπογραφικαὶ ἀποκαταστάσεις πολλαὶ καὶ διάφοροι, ἐπικυροῦσαι πᾶσαι καὶ βεβαιοῦσαι εὑρίσκεσθαι τὸ εἰρημένον μονύδριον τοῦ Θεολόγου εἰς μετόχιον τῆς τοιαύτης τοῦ Βροντοχίου μονῆς εἰς τοὺς ἐξῆς ἅπαντας καὶ διηνεκεῖς χρόνους· ναὶ μὴν καὶ περὶ τῶν ἑτέρων κτημάτων καὶ μετοχίων αὐτῆς, ὥστε κατέχειν ταῦτα καὶ νέμεσθαι αὐτὴν ἀκωλύτως καθάπαξ. Ἡ μετριότης ἡμῶν μετὰ πολλῆς προθυμίας τὰ εἰρημένα δικαιώματα πάντα ἐπικυροῦσα καὶ οἷον εἰπεῖν σφραγῖδα τούτοις ἐπιτιθεῖσα, διὰ βεβαίωσιν καὶ ἀσφάλειαν, τὸ παρὸν σιγίλλιον ἀπολύει, δι’ οὗ καὶ ἐν ἁγίῳ παρακελεύεται Πνεύματι πάντα ταῦτα τὸ στέργον ἔχειν καὶ ἀμετάθετον ἐν πᾶσιν, εἰς ὅσα δηλονότι κατὰ μέρος διαλαμβάνουσί τε καὶ περιέχουσι, καὶ κατέχειν καὶ νέμεσθαι τοὺς ἐνασκουμένους αὐτῇ μοναχοὺς τὸ εἰρημένον τοῦ θεολόγου μονύδριον καὶ πάντα τὰ αὐτῶν μετόχιά τε καὶ κτήματα κατὰ τὰς δυνάμεις καὶ περιλήψεις τῶν ὑπαρχόντων αὐτοῖς δικαιωμάτων, ἀναφαιρέτως τε καὶ ἀναποσπάστως εἰς αἰῶνα τὸν ἅπαντα. Ἔπει δ’ ἀνηνέχθη καὶ τοῦτο τῇ ἡμῶν μετριότητι, παρὰ τοῦ εἰς ἡγούμενον, ἀρχιμανδρίτην καὶ μέγαν πρωτοσύγκελλον ἀρτίως εὑρισκομένου τῆς τοιαύτης σεβασμίας βασιλικῆς καὶ πατριαρχικῆς μονῆς, τιμιωτάτου ἐν ἱερομονάχοις κύρ Κυπριανοῦ καὶ τῶν ἐνασκουμένων αὐτῇ μοναχῶν, ὡς ἦν ποτε χρόνος, πρὸ τοῦ γενέσθαι δηλαδή τὴν τοῦ Πέλοπος νῆσον ὑπὸ τὴν χεῖρα τῶν Ἰταλῶν, ὅτε τὸ εἰρημένον τοῦ θεολόγου μονύδριον ἐτέλει καθ’ ἑαυτὸ ἐν αὐτονομίᾳ καὶ ἐξουσίᾳ ἰδίᾳ, μονή τις ὁλόκληρος οὖσα καθ’ ἑαυτὴν καὶ μεγάλη, εὐεργετηθεῖσα τὴν τοιαύτην ἔχειν αὐτονομίαν παρὰ τοῦ τότε πατριαρχεύοντος διὰ σιγιλλιώδους γράμματος, ἐπηρτημένου ὄντος καὶ βάρους ἐπιτιμίου διὰ τούτου κατὰ τοῦ θελήσοντός ποτε τὴν τοιαύτην αὐτονομίαν αὐτῆς καθελεῖν καὶ ἑτέρους ταύτην τὴν μονὴν εἰς μετόχιον προσχυρῶσαι· ἡ δὲ τῶν Ἰταλῶν ἐπικράτεια τὰ πλείω τῆς τοιαύτης μονῆς τῷ τότε ἀφείλετο κτήματα, καὶ ἀντὶ μονῆς μόλις μονύδριον εἶναι πεποίηκεν, οὗτινος, ὡς δεδήλωται, σιγιλλίου τότε μὲν ἀφανοῦς ὄντος καὶ κεκρυμμένου, ἥνικα παρὰ τοῦ ἐν ἁγίοις Πατρὸς ἡμῶν Ἀθανασίου πατριάρχου εἰς μετόχιον ἐξεδίδοτο, ἀρτίως δὲ τούτου φανέντος πολλή τις κατὰ τὸ εἰκὸς ἐπέπεσε τοῖς δηλωθεῖσι μοναχοῖς ἡ δειλία, μήποτε τὸ δι’ αὐτοῦ δηλούμενον ἐπιτίμιον βλάβην ἐπαγάγῃ ψυχαῖς ταῖς αὐτῶν, καὶ ἀνέφερον τῇ ἡμῶν μετριότητι περὶ τούτου, λύσιν ἐξαιτούμενοι τοῦ εἰρημένου ἐπιτιμίου τοῦ περιεχομένου καὶ δηλουμένου, ὡς εἴρηται, τῷ τότε προβάντι σιγιλλίῳ, ὅτε δηλονότι μονὴ μεγάλη καὶ καθ’ ἑαυτὴν ἦν ἡ τῶν Καψαλῶν τοῦ ἁγίου ἐνδόξου ἀποστόλου καὶ εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου. Διασκεψαμένη καὶ περὶ τούτου ἡ μετριότης ἡμῶν, καὶ διὰ πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα, μάλιστα δὲ διὰ τὸ συμφέρον ὑπάρχον κατὰ ψυχήν, ἐπικρίνασα δίκαιον εἶναι τελεῖν τὸ εἰρημένον μονύδριον οὐ καθ’ ἑαυτό, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν καὶ τὸ θέλημα τῆς τοιαύτης σεβασμίας μονῆς τῆς τοῦ Βροντοχίου, ἔχει τοῦτο ἡ μετριότης ἡμῶν ἐν ἁγίῳ Πνεύματι συγκεχωρημένον καὶ λελυμένον διὰ τῆς δοθείσης αὐτῇ ἐξουσίας ὑπὸ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ διὰ τῶν ἁγίων αὐτοῦ μαθητῶν τε καὶ ἀποστόλων, κελεύσαντος μὲν πρὸς ἐκείνους λύειν τε καὶ δεσμεῖν ἁμαρτίας ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ὅπερ ἂν λύσωσιν ἐπὶ γῆς, εἶναι λελυμένον καὶ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ὅπερ δὲ δεσμεύσωσιν, εἶναι καὶ ἐκεῖ δεδεμένον, φιλανθρώπως δὲ δι’ ἐκείνων καὶ εἰς ἡμᾶς τὴν τοιαύτην διαβιβάσαντος χάριν. Ἔπει δ’ ἔτι ἀνέφερον οἱ δηλωθέντες μοναχοί, ὅτι καὶ ἕτερα κτήματα ἔχει ἡ τοιαύτη σεβασμία μονὴ καὶ παροίκους, τὰ μὲν ἐξ ἀγορασίας περιελθόντα αὐτῇ, τὰ δὲ ἀπὸ προσενέξεως τινῶν, ἀφ’ ὧν, ὡς ἀνήνεγκαν, τὰ μὲν ἐξ ἀγορασίας εἰσὶ ταῦτα· περὶ τὴν Βρῦσιν πάνσεπτον καὶ θεῖον ναὸν τοῦ ἁγίου ἱερομάρτυρος Βλασίου καὶ τὸν ἐν οὕτω ἱερατικῶς ἐξυπηρετούμενον ἱερέα τὸν Ὀψαρὰν καὶ τὴν αὐτοῦ ἐξαδέλφην, μεθ’ ὧν ἔχουσι κτημάτων γονικῶν τε καὶ ἀγοραστικῶν, οὕτω· ἐξωνησαμένης αὐτοὺς τῆς τοιαύτης μονῆς παρὰ Ἀγγέλου Νικολάου τοῦ Φαγομόθη, καὶ ἀμπέλιον περὶ τὸν ἅγιον Στέφανον ἀπὸ τῆς γυναικὸς τοῦ προτεκδίκου ἐκείνου τοῦ Καμνῆ, καὶ μυλοτόπιον περὶ τὴν Βάρσοβαν ἀπὸ Νίχωνος τοῦ Φιλοσόφου, ἕτερον ἀμπέλιον ἀπὸ τῆς Λασκαρίνης, καὶ χωράφια περὶ τοὺς Καλυβίτας ἀπὸ τοῦ ἐναρέτου ἐκείνου κύρ Κωνσταντίνου, ἐξ ἀγορασίας ἔχουσα ταῦτα πάντα, ὡς εἴρηται· ἀπὸ δὲ προσενέξεως ταῦτα· ἀμπέλιον ἀπὸ τοῦ Μαγκαφᾶ ἐκείνου, ἕτερον ἀμπέλιον ἀπὸ τοῦ κύρ Λέοντος τοῦ Κλαδᾶ περὶ τὴν Τρύπην, καὶ χωράφιον εἰς τὴν Καλογωνίαν καὶ πάροικον τὸν Παρδογέρην ἀπὸ τοῦ ἄρχοντος ἐκείνου κύρ Νικολάου· ἀλλὰ καὶ πάροικοι τῆς τοιαύτης μονῆς ἐξωνήσαντο ἐρείπια περὶ τὸν θεολόγον ἀπὸ τῶν Σταματοπουλίων, ἃ καὶ μετεποίησαν εἰς ἀμπέλια. καὶ ἤδη καὶ τέκνουσιν ὅ τε Μπόχαλης καὶ ὁ Πλείσταρης, καὶ ἑτέρους δὲ παροίκους, ὧν τοὺς μὲν ἡ τοιαύτη μονὴ ἀνεθρέψατο, οἵτινες καὶ εἰσὶν οὗτοι Ἰωάννης ὁ Λεονταρίτης, ὁ Μάσταλης, Ἰωάννης ὁ Νικολιτζόπουλος, Γεώργιος ὁ τῆς Ἀνυφαντῶ καὶ Ἰωάννης ὁ τοῦ Χειλά· ἐκ δὲ προσενέξεως καὶ παραδόσεως τῶν κατὰ καιροὺς κεφαλαττικευσάντων καὶ ἑτέρων εἰσὶν οὗτοι· Χριστόφορος ὁ Κουρτέσης, Νικόλαος ὁ Τρίκωλος, Νικόλαος ὁ Φράγκος καὶ ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ, καὶ Γεώργιος ὁ Πινάτος. Καὶ ἐδεήθησαν οἱ δηλωθέντες μοναχοὶ καὶ ταῦτα καταγραφῆναι ἐν τῷ παρόντι σιγιλλίῳ τῆς ἡμῶν μετριότητος, καθὰ δὴ καὶ δεδήλωται, ὡς ἂν ἀναφαίρετα καὶ ἀναπόσπαστα καθάπαξ διατηρῶνται ἀπὸ τῆς τοιαύτης μονῆς· τῇ τοιαύτῃ καὶ πάλιν παρακλήσει αὐτῶν προσσχοῦσα ἡ μετριότης ἡμῶν παρακελεύεται αὖθις, ὡς ἂν, εἴπερ ἔχοι ταῦθ’ οὕτως, δηλαδή ὡς ἀνήνεγκαν οἱ δηλωθέντες μοναχοί, ἔχῃ καὶ ταῦτα ἡ δηλωθεῖσα μονὴ κυρίως, δεσποτικῶς καὶ ἀναφαιρέτως εἰς αἰῶνα τὸν ἅπαντα, μήτε παρὰ τῶν ἐκκλησιαστικὴν περιεζωσμένων ἰσχύν, ἀρχιερέων δὴτα καὶ ἱερέων καὶ κληρικῶν, μήτε παρὰ τῶν τὰ κοσμικὰ καὶ δημόσια διενεργούντων ἢ καὶ εἰς τὸ κεφαλαττίκιον εὑρισκομένων τὴν τυχούσαν εὑρήσουσά ποτε τῶν καιρῶν διενόχλησιν καὶ ἐπήρειαν ἕνεκα τούτων· ὁ γὰρ ἐνοχλήσων αὐτῇ ἢ ἀφαιρήσων τι, ἀφ’ ὧν ἡ σεβασμία αὕτη μονὴ κέκτηται μετοχίων καὶ κτημάτων καὶ ἄλλων δικαιωμάτων καὶ προνομίων, ὁποῖος ἂν καὶ εἴη ὁ τοῦτο τολμήσων, εἴτε τοπικὸς ἀρχιερεύς, ὡς δεδήλωται, ἢ κληρικὸς ἢ ἄρχων ἢ καὶ δημόσιος, ἴστω ὡς ἀπὸ Θεοῦ ἕξει κατάκριμα καὶ παρὰ τῆς ἡμῶν μετριότητος ἐκκλησιαστικὸν καὶ κανονικὸν βάρος, ὡς τὰ καλῶς δεδογμένα τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ καὶ τὰ ἀφιερωμένα καὶ ἀνατεθειμένα τῷ Θεῷ δι’ αὐτῆς τῆς μονῆς μετόχιά τε καὶ λοιπὰ κτήματα τε καὶ πράγματα διασπᾶν καὶ διακοπάζειν πειρώμενος. Ἐπὶ τούτῳ γὰρ γεγονὸς καὶ τὸ παρὸν σιγίλλιον τῆς ἡμῶν μετριότητος ἀνετέθη τῇ δηλωθείσῃ σεβασμίᾳ βασιλικῇ καὶ πατριαρχικῇ μονῇ τῆς παναγνοῦ καὶ Θεομήτορος καὶ ἐπικεκλημένης τοῦ Βροντοχίου εἰς διηνεκῆ τὴν ἀσφάλειαν καὶ βεβαίωσιν.

ἐν μηνὶ Μαΐῳ, ἰνδ. δʹ τοῦ ͵ςωοδʹ ἔτους.

Πηγή: Patrologia Graeca, Tomus CLII, Tόμος 152: Mανουήλ Καλέκας, Ιωάννης Κυπαρισσιώτης, Ματθαίος Ασάνης, Καντακουζηνός. Συνοδικές και πατριαρχικές αποφάσεις και διατάξεις των πατριαρχών Κωνσταντινουπόλεως (1320-1372), 1866, σελ. 1406-1409. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Patrologia_Graeca_Vol._152.pdf.

Η μετάφραση του κειμένου στο βιβλίο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ο άγνωστος δυναμισμός τον 16 και 17 αιώνα

Λίγο πριν από την κυκλοφορία του βιβλίου, παρουσιάζω σε προδημοσίευση 12 σελίδες από το 4ο κεφάλαιο, το οποίο αποτελείται συνολικά από 66 σελίδες και έχει τίτλο «Ο άγνωστος δυναμισμός της περιοχής μας τον 16ο-17ο αιώνα».

Μέσα από σπάνια οθωμανικά αρχειακά τεκμήρια, αναδεικνύονται άγνωστες πτυχές της ιστορίας των χωριών μας, με πολύτιμα στοιχεία για τον πληθυσμό, την οικονομική δραστηριότητα και την καθημερινή ζωή των κατοίκων πριν από πέντε αιώνες. Για τις ανάγκες της προδημοσίευσης, το κείμενο έχει υποστεί ορισμένες προσαρμογές, ώστε να είναι πιο ευανάγνωστο και να διατηρείται η φυσική ροή του.

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:

4.2.3. Η Σιωπή των Κατάστιχων: Το Χαμένο Αρχείο του Μυστρά στα Οθωμανικά Κατάστιχα του 15ου Αιώνα

Μετά την οθωμανική κατάκτηση της Πελοποννήσου το 1460, οι Οθωμανοί συνέταξαν το πρώτο φορολογικό κατάστιχο της περιοχής (defter-i liva-i Mora), το οποίο αποτελείται από δύο βασικά τμήματα: το ΤΤ10, που φυλάσσεται στα Πρωθυπουργικά Οθωμανικά Αρχεία της Κωνσταντινούπολης, και το 1/14662, που βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Βουλγαρίας «Κύριλλος και Μεθόδιος», στη Σόφια.

Και τα δύο κατάστιχα έχουν αποτελέσει αντικείμενο μελέτης και μετάφρασης από τον Γ. Λιακόπουλο.(1) Ωστόσο, το τμήμα του καταλόγου που θα κάλυπτε την επαρχία (nāḥiyet) του Mυστρά (2) δεν έχει διασωθεί. Η μόνη αναφορά στην περιοχή εντοπίζεται στον οικισμό Αστέρι (Vriniko), γεγονός που υποδηλώνει πιθανή απώλεια σημαντικού μέρους του πρωτογενούς υλικού. Παρ’ όλη την απουσία αυτού του τμήματος, εσωτερικές παραπομπές επιτρέπουν την υπόθεση ότι το χαμένο απόσπασμα θα περιλάμβανε τουλάχιστον και την επαρχία του Μυστρά. Πέρα από τον οικισμό Αστέρι, στον σημερινό Νομό Λακωνίας καταγράφονται και άλλοι οικισμοί, όπως ο Λογκανίκος (Karye-i Lonkanik), η Αγόριανη (Karye-i Guverenas) και η Κοτίτσα (Karye-i Koçiça). Οι οικισμοί αυτοί, αν και ελληνόφωνοι, όπως υποδηλώνει η ένδειξη (GR), εντάσσονταν διοικητικά σε διαφορετική επαρχία, συγκεκριμένα σε αυτή του Λεονταρίου.(3)

Επιπλέον, στη μελέτη των Петя Асенова, Руси Стойков και Тома Кацори για το κατάστιχο του 1461/1463, το οποίο έχει διασωθεί στη Σόφια, γίνεται, με επιφύλαξη, αναφορά και στον Βρουλιά (VRILYA) της Λακωνίας, με την παρουσία δύο τιμαριωτών. Ωστόσο, η εν λόγω πηγή εστιάζει κυρίως στην καταγραφή τιμαρίων που εντοπίζονται στη Βορειοδυτική Πελοπόννησο, γεγονός που καθιστά αβέβαιη τη συσχέτιση της αναφοράς με τη Λακωνία.(4)

Η επόμενη τεκμηριωμένη αναφορά στην περιοχή του Μυστρά, που περιλάμβανε τη Μεγάλη Μάνη και τον Μεγάλο Ζυγό, χρονολογείται στα έτη 1488-1489 (894 Εγίρας) και 1490. Το vilayet Meziste ve Megali Manya ve Megali Zifos καταγράφει 3.374 ḫāne (εστίες), εκ των οποίων 306 ανήκαν σε bīve (χήρες). Δύο χρόνια αργότερα, το vilayet Nerije Megal-i Manya ve Megali Zigos παρουσιάζει μικρή μείωση, καταγράφοντας 3.339 ḫāne, με τον ίδιο αριθμό από χήρες (306).(5)

4.3. Ο Βορειοδυτικός Λακωνικός Πάρνωνας μέσα από τα Οθωμανικά Κατάστιχα (16ος-17ος αιώνας): Μια Αρχειακή Προσέγγιση

Πίνακας 1: Φορολογητέος και εκτιμώμενος πληθυσμός τον 16ο αιώνα.

Καθώς τα κατάστιχα των ετών 1461-1463 για την επαρχία του Μυστρά δεν έχουν διασωθεί, όπως ήδη αναφέρθηκε, οι πρώτες ουσιαστικές και τεκμηριωμένες πληροφορίες για την περιοχή προέρχονται από τα οθωμανικά αναλυτικά κατάστιχα του 16ου αιώνα. Η μοναδική μελέτη έως σήμερα που έχει προσεγγίσει το θέμα είναι αυτή της Ε. Μπαλτά,(6) η οποία χρονολογείται στο 2009. Η εν λόγω έρευνα έφερε στο φως στοιχεία σχετικά με το μέγεθος του πληθυσμού και τον όγκο των καλλιεργούμενων αποδόσεων στα χωριά της Νοτιοανατολικής Πελοποννήσου, από την περίοδο του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπή έως το 1715. Πρόκειται για πληροφορίες που, παρότι σημαντικές, παραμένουν αποσπασματικές (πίν. 5Β), καθώς, όπως η ίδια η ερευνήτρια επισημαίνει, «το υλικό αυτό είναι πολύ αποσπασματικό σε σχέση με αυτό που υπάρχει και οι όποιες πληροφορίες δεν προέρχονται από μια διεξοδική αρχειακή μελέτη».(7)

Η παρούσα μελέτη, ενταγμένη σε ένα ευρύτερο ερευνητικό πλαίσιο με διαχρονικό χαρακτήρα, επικεντρώνεται στην πρώτη παρουσίαση και ερμηνευτική προσέγγιση των αναλυτικών φορολογικών κατάστιχων του 16ου και των αρχών του 17ου αιώνα για την υπό μελέτη περιοχή. Παράλληλα, εξετάζονται ορεινοί οικισμοί του Δυτικού Λακωνικού Πάρνωνα, με σκοπό τη συγκρότηση μιας όσο το δυνατόν πληρέστερης εικόνας της ευρύτερης περιοχής κατά την εν λόγω χρονική περίοδο.

Τα αρχειακά τεκμήρια που αξιοποιούνται σε αυτό το κεφάλαιο είναι τα εξής, σύμφωνα με την επίσημη κωδικοποίησή τους: ΤΤ80, ΤΤ560, ΤΤ603, ΤΤ715 και MAD561, τα οποία καλύπτουν κατά προσέγγιση τα έτη 1514, 1566, 1583, 1613 και 1645 αντίστοιχα. Συμπληρωματικά, χρησιμοποιούνται στοιχεία και από τα συνοπτικά κατάστιχα της εποχής του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπή: TD114 και TD367.

4.3.1. Το αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ80 (1512-1520)

Το ΤΤ80 αποτελεί ένα εκτενές αναλυτικό κατάστιχο της περιόδου του Σουλτάνου Σελίμ Α΄ (1512-1520), το οποίο φυλάσσεται στα Πρωθυπουργικά Οθωμανικά Αρχεία (BOA)(8) της Κωνσταντινούπολης. Πρόκειται για ογκώδες έγγραφο, αποτελούμενο από 1.241 σελίδες, αν και ορισμένες φαίνεται πως έχουν χαθεί. Δεν φέρει ακριβή χρονολόγηση, καθώς λείπουν οι πρώτες σελίδες του μαζί με την tuǧra, το αυτοκρατορικό μονογραφικό σύμβολο, που θα επέτρεπε την ασφαλή χρονολόγησή του. Ορισμένοι ιστορικοί το τοποθετούν στο 1514, ενώ άλλοι το θεωρούν προγενέστερο.(9) Η γραφή του εγγράφου είναι siyaqât,(10) γεγονός που το καθιστά έγγραφο του 16ου αιώνα.

Σε αντίθεση με το κατάστιχο ΤΤ10-1/14662 (1460-1463), στο ΤΤ80 δεν γίνεται σαφής εθνοτική διάκριση, όπως μεταξύ Ελλήνων και Αλβανών. Ωστόσο, συναντώνται χαρακτηρισμοί όπως an cemaat-i eflakan για τους Βλάχους και Yahudiyan για τους Εβραίους. Στο ΤΤ80 (11) καταγράφονται και οι τέσσερις οικισμοί (Χάρτης 1) που μας ενδιαφέρουν, Βουτιάνοι, Βρουλιάς, Θεολόγος και Ποταμιά Αχραγιάς, οι οποίοι υπάγονταν στον καζά(12) του Μυστρά, δεδομένου ότι δεν γνωρίζουμε αν αναφέρονται στο αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ10-1/14662 (1461-1463).

Ο οικισμός Βουτιάνοι (KARYE VΕTYANO):

Η πρώτη γραπτή αναφορά στον οικισμό Βουτιάνων εντοπίζεται στο αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ80 του έτους 1514. Ο οικισμός αναφέρεται με την ονομασία «Vetyano» και συγκαταλέγεται στα χωριά που υπάγονταν διοικητικά στον Μυστρά (KARYE VΕTYANO TABİ’-İ MİZİSTRE).

Σύμφωνα με το κατάστιχο, ο οικισμός αποτελούσε τιμάριο των Σουλεϊμάν, γιου του Αλή, και Μουσταφά, γιου του Aμούρ, οι οποίοι είχαν το δικαίωμα να εκστρατεύουν (TÎMÂR-I SÜLEYMAN BİN ÂLÎ VE MUSTAFÂ BİN AMUR EŞERLER).(13) Οι Βουτιάνοι, βάσει των καταγραφών, περιλάμβαναν συνολικά 40 φορολογήσιμες μονάδες: (14) Από αυτές, οι 29 ήταν φορολογήσιμες οικογένειες, 8 ήταν νοικοκυριά εργένηδων και 3 είχαν ως επικεφαλής χήρες.

Για την εκτίμηση του συνολικού πληθυσμού προτείνεται η χρήση διαφορετικών συντελεστών ανάλογα με τον τύπο του νοικοκυριού. Έτσι, πολλαπλασιάζοντας τον αριθμό των φορολογήσιμων μονάδων με τον κατάλληλο συντελεστή,(15) μπορούμε να προσεγγίσουμε με σχετική ακρίβεια το μέγεθος του πληθυσμού. Στην περίπτωση των Βουτιάνων, αν εφαρμοστεί ο συντελεστής 4, που συναντάται συχνά στη βιβλιογραφία, εκτιμάται με κάθε επιφύλαξη ότι ο πληθυσμός ανερχόταν σε περίπου 133 άτομα (29 × 4 + 8 + 3 × 3 = 133). Τέλος, σύμφωνα με το ίδιο κατάστιχο, οι δύο τιμαριώτες στους οποίους ανήκε ο οικισμός των Βουτιάνων είχαν υπό την κατοχή τους και άλλα χωριά, καθώς και καλλιεργήσιμες εκτάσεις (mezra’a) στην ευρύτερη περιοχή και συγκεκριμένα στις περιοχές Rahova Korçuna και Borçana (mezra’a).(16)

Ο οικισμός του Βρουλιά (KARYE VRΙLYA TABİ’-İ MİZİSTRE):

Εμφανίζεται στο αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ80 (1512-1520) με την ονομασία «VRİLYA». Όπως αναφέρεται, υπαγόταν στην επαρχία του Μυστρά και αποτελούσε τιμάριο του Μεβλανά, καδή του Μυστρά (TÎMÂR-I MEVLANA KAZÎ-İ MİZİSTRE). Οι συνολικές φορολογικές μονάδες του χωριού ανέρχονταν σε 65 (58 εστίες και 7 άγαμοι).(17) Υπολογίζοντας τον πληθυσμό με τους ίδιους συντελεστές που εφαρμόστηκαν και στην περίπτωση των Βουτιάνων, ο πληθυσμός του οικισμού εκτιμάται σε περίπου 239 άτομα.

Ο οικισμός του Θεολόγου (KARYE-İ TOLOĞO TABİ’-İ MİZİSTRE): Στο κατάστιχο ΤΤ80 (1514), ο οικισμός του Θεολόγου καταγράφεται ως τιμάριο των Σιρμέρντ (1400), του Μουσταφά, γιου του Ατματζά (1400), και του Χάμζα, γιου του Αλή (700), ανδρών του κάστρου του Μυστρά (Tîmâr-ı Sirmerd 1400, Mustafâ bin Atmaca 1400, Hamza bin Âlî,(18) an merdân-i kal’e-i Mizistre). Το χωριό Θεολόγος (Karye Toloğo), σύμφωνα με την ίδια πηγή, υπαγόταν διοικητικά στον Μυστρά (tabi’-i Mizistre). Σύμφωνα με το συγκεκριμένο φορολογικό έγγραφο, ο οικισμός αριθμούσε συνολικά 34 φορολογικές μονάδες (29 εστίες και 5 άγαμους), δηλαδή υπολογίζεται ότι κατοικούσαν σε αυτόν περίπου 121 άτομα.

Ο οικισμός της Ποταμιάς (KARYE POTAMYA TABİ’-İMİZİSTRE):

Σύμφωνα με τα φορολογικά κατάστιχα της περιόδου, ο ακμαίος βυζαντινός οικισμός της Χτόριζας, τον οποίο είδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, δεν υφίσταται πλέον. Σύμφωνα με την παράδοση, η Χτόριζα καταστράφηκε από επιδημία πανώλης, χωρίς να προσδιορίζεται ο ακριβής χρόνος της καταστροφής. Ωστόσο, το όνο μα «Κτητόρισσα» εξακολουθεί να εμφανίζεται το 1592, σε αφιερωματικό έγγραφο του μητροπολίτη Μονεμβασίας Γενναδίου προς τη Μονή Αγίων Τεσσαράκοντα: «μεσον τῆς Κτητορισας και Ποταμιας, της ενωριας τοῦ Βρεσθενης».(19)

Η Ποταμιά καταγράφεται στο ίδιο κατάστιχο (ΤΤ80/1514), μαζί με τον γειτονικό οικισμό Αχραγιά (20) (Karye Ahraya tabi’-i Mizistre), όπου βρισκόταν το σημαντικό μοναστήρι του Αγίου Νικολάου με τον ομώνυμο ναό. Πολλοί από τους κατοίκους του Αχραγιά φαίνεται πως μετοίκησαν στον Θεολόγο, όπως θα δούμε στη συνέχεια.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του κατάστιχου, τόσο η Ποταμιά όσο και ο Αχραγιάς υπάγονταν διοικητικά στον Μυστρά και αποτελούσαν τιμάρια των Αλή, γιου του Αχμέτ, Χασάν, γιου του Αμπντουλάχ, Γιουνούς, γιου του Μουράντ, και Μπάχσα, γιου του Χόσκαντεμ, αν δρών του κάστρου του Μυστρά. Στην Ποταμιά καταγράφονται συ νολικά 15 φορολογήσιμες μονάδες: 1 εστία μουσουλμάνων (hane müslim), 9 εστίες «απίστων» (hane gebrân), 4 άγαμοι και 1 εστία με χήρα ως επικεφαλής. (21) Στον οικισμό του Αχραγιά καταγράφηκαν 26 φορολογικές μονάδες: 23 εστίες και 3 άγαμοι.

4.3.2. Τα συνοπτικά κατάστιχα ΤD114, ΤD367 και TD390

Κατά την περίοδο του Σουλτάνου Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς (Süleyman I Kanuni, 1520-1566), όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρισκόταν στο απόγειο της ισχύος της, συντάχθηκαν ορισμένα συνοπτικά φορολογικά κατάστιχα. Οι καταγραφές αυτές πραγματοποιήθηκαν κυρίως για στατιστικούς και διοικητικούς σκοπούς και βασίστηκαν σε προηγούμενες απογραφές (tahrir), κυρίως στο αναλυτικό κατάστιχο TT80.

Σύμφωνα με το συνοπτικό κατάστιχο TD390, στην επαρχία του Μυστρά(22) καταγράφηκαν 7.345 εστίες απίστων (αυξημένος αριθμός σε σύγκριση με τα έτη 1489 και 1490), 581 άγαμοι και 323 χήρες. Επιπλέον, σημειώνονται 89 εστίες μουσουλμάνων, 17 άγαμοι μουσουλμάνοι, καθώς και 27 καλλιεργήσιμες γαίες (mezra’a). Ανάμεσα στις καταγεγραμμένες περιοχές περιλαμβάνονται όλα τα χωριά που μας ενδιαφέρουν: (23)

· Vrilye (Βρουλιάς): TD367/169, TD390/176

· Voytano (Βουτιάνοι): TD367/168, TD390/168, 278

· Tologo (Θεολόγος): TD114/45, TD367/169

· Potamya (Ποταμιά): TD114/49, TD367/169

· Ahraya (Αχραγιάς): TD114/49

Όλα τα παραπάνω χωριά ανήκαν διοικητικά στην επαρχία του Μυστρά.

4.3.3. Το αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ560 (1566-74)

Συνεχίζοντας την έρευνά μας, εστιάζουμε στο αναλυτικό φορολογικό κατάστιχο ΤΤ560. (24) Αν και δεν διαθέτουμε ακριβή στοιχεία για τη χρονολόγησή του, εκτιμάται ότι συντάχθηκε κατά την περίοδο του Σουλτάνου Σελίμ Β΄ (7 Σεπτεμβρίου 1566-15 Δεκεμβρίου 1574), με πιθανότερο έτος σύνταξης το 1566. Οι Βουτιάνοι καταγράφονται την περίοδο αυτή με την ονομασία «Votyanos».(25) Το χωριό εντασσόταν στα διοικητικά όρια του Καζά του Μυστρά και υπαγόταν στη δικαιοδοσία των τιμαριούχων σπαχήδων του καζά του Μυστρά (Timarha-i Sıpahiyan der kaza-i Mizistre), χωρίς όμως να αναφέρονται τα ονόματα των δικαιούχων. Σύμφωνα με τις καταγραφές, στο χωριό αντιστοιχούσαν συνολικά 63 φορολογικές μονάδες (45 εστίες και 18 άγαμοι). Εφαρμόζοντας τον συντελεστή 4 για κάθε εστία και προσθέτοντας τους άγαμους άνδρες, ο πληθυσμός εκτιμάται σε περίπου 198 κατοίκους.

Ο οικισμός Βρουλιάς καταγράφεται στο κατάστιχο με την ένδει ξη: «Karye Vurlya nam-i diger Vrestena tabi’-i Mizistre» (χωριό Βρουλιάς, καλούμενο και Βρέστενα, υπαγόμενο στον Μυστρά). Η συγκεκριμένη καταγραφή υποδηλώνει ενδεχόμενη ταύτιση ή διοικητική σύνδεση των δύο ονομασιών. Σε άλλο σημείο του ίδιου κατάστιχου, τα Βρέσθενα εμφανίζονται ως διακριτός οικισμός, με 96 φορολογικές μονάδες (66 εστίες και 30 άγαμοι), που αντιστοιχούν σε εκτιμώμενο πληθυσμό περίπου 294 κατοίκων. Όπως έχει ήδη επισημανθεί στο προηγούμενο κεφάλαιο, δεν αποκλείεται ένα μέρος των εποίκων που αρχικώς εγκαταστάθηκαν στα Βρέσθενα να μετεγκαταστάθηκε αργότερα στον Βρουλιά.

Σε διάκριση με άλλους οικισμούς της περιοχής, ο Θεολόγος καταγράφεται στις πηγές με τον ειδικό προσδιορισμό «Θεολόγος της Τσακωνιάς» (Karye-i Toloğo der Çakonâ), ενώ φέρει και την εναλλακτική ονομασία «Άγιος Ιωάννης» (Teloğo nam-i diger Ayo Yani). Ο οικισμός περιλαμβάνει συνολικά 60 φορολογικές μονάδες (36 εστίες και 24 άγαμοι), (26) γεγονός που επιτρέπει την εκτίμηση του πληθυσμού σε περίπου 168 άτομα.

Αναφορικά με τον οικισμό της Ποταμιάς, καταγράφονται 30 φορολογικές μονάδες (19 εστίες και 11 άγαμοι), από τις οποίες προκύπτει εκτιμώμενος πληθυσμός περίπου 87 ατόμων.(27)

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα ιστορικά τεκμήρια, η περίοδος αυτή φαίνεται να ήταν ιδιαίτερα δύσκολη και ταραχώδης για ολόκληρη την επαρχία του Μυστρά. Υπάρχουν αναφορές για παράνομες καταλήψεις γης από ισχυρούς γαιοκτήμονες, καθώς και για ραγδαία αύξηση της περιουσίας του Ali Bey του Μυστρά. Ο τελευταίος φέρεται να πλούτιζε σε βάρος των αγροτών, κρατώντας για τον εαυτό του τους φόρους που κανονικά προορίζονταν για το κράτος. Αυτές οι πρακτικές προκάλεσαν εξεγέρσεις από αγανακτισμένους μικροκαλλιεργητές και συνέβαλαν ακόμα περισσότερο στην αποσταθεροποίηση της περιοχής. (28)

4.3.4. Το αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ603 (1583)

Για το υπόλοιπο του 16ου αιώνα, οι πληροφορίες που διαθέτουμε σχετικά με τα χωριά της περιοχής προέρχονται από το αναλυτικό φορολογικό κατάστιχο ΤΤ603, το οποίο χρονολογείται στο έτος 1583. Το συγκεκριμένο κατάστιχο εντάσσεται σε μια τριάδα φορολογικών κατάστιχων(29) που καταγράφουν το σύνολο των οικισμών του Μοριά και φυλάσσονται στα Οθωμανικά Αρχεία της Κωνσταντινούπολης (B.O.A.). Οι Βουτιάνοι αναφέρονται στο κατάστιχο με την ονομασία «Votyanos» και, όπως και προηγουμένως, υπάγονται διοικητικά στον Μυστρά (Mizistre). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ο οικισμός δεν ανήκει πλέον σε τιμάριο, αλλά χαρακτηρίζεται ως «ζιαμέτι», ιδιοκτησία του Μεχμέτ μπέη. Η μεταβολή αυτή αντανακλά τις εξελίξεις στο οθωμανικό σύστημα γαιοκτησίας της εποχής, κατά την οποία οι τιμαριούχοι και τα τιμάρια είχαν αρχίσει να μειώνονται σημαντικά, παραχωρώντας σταδιακά τη θέση τους σε ζιαμέτια και χάσια. Στον οικισμό καταγράφονται 50 εστίες και 29 άγαμοι, με εκτιμώμενο συνολικό πληθυσμό περίπου 229 ατόμων.

Ο Βρουλιάς, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΤΤ603, υπαγόταν επίσης διοικητικά στην επαρχία του Μυστρά (Karye Vurlya tabi’-i Mizistre), (30) ενώ οι φορολογικές του υποχρεώσεις αποδίδονταν στους Σπαχήδες της περιοχής. Καταγράφονται συνολικά 210 φορολογικές μονάδες (150 εστίες και 60 άγαμοι),(31) με εκτιμώμενο πληθυσμό περίπου 660 κατοίκων.

Ο Θεολόγος καταγράφεται με 107 φορολογικές μονάδες (73 εστίες και 34 άγαμοι),(32) αριθμός που αντιστοιχεί σε πληθυσμό περί που 326 ατόμων.

Τέλος, για την Ποταμιά καταγράφονται 33 φορολογικές μονάδες, χωρίς όμως να δίνονται περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη σύνθεσή τους.

4.3.5. Το αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ715 (1613)

Το κατάστιχο ΤΤ715, μαζί με τα ΤΤ712 και ΤΤ714, ανήκει σε μια ομάδα οθωμανικών εγγράφων που καταγράφουν τον πληθυσμό και τη φορολογία του Μοριά κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Σουλτάνου Αχμέτ Α΄ (1603-1617). Σύμφωνα με τα στοιχεία των Οθωμανικών Αρχείων της Κωνσταντινούπολης (B.O.A.), το ΤΤ715 χρονολογείται είτε στα τέλη του 1613 είτε στις αρχές του 1614. Κατά την εξέταση του κατάστιχου για τα χωριά της περιοχής μας, διαπιστώνεται ότι το περιεχόμενό του αποτελεί πιστή αντιγραφή του αντίστοιχου κατάστιχου του 1583 (ΤΤ603), χωρίς να παρατηρούνται διαφοροποιήσεις ως προς τη φορολόγηση των κατοίκων. Παρά την επαναληπτικότητα των στοιχείων, η αναφορά στο ΤΤ715 κρίνεται απαραίτητη, καθώς το έγγραφο αυτό διέθετε νομική ισχύ για τους φοροεισπράκτορες της εποχής.

4.3.6. Κονιδίτσα Σε αυτή την ενότητα οφείλουμε να αναφερθούμε εν συντομία και στο χωριό Κονιδίτσα, το οποίο, αν και βρίσκεται στα όρια του ημιορεινού όγκου του Πάρνωνα, βρίσκεται εκτός των ορίων της περιοχής μελέτης και ως εκ τούτου δεν εξετάζεται εδώ διεξοδικά. Σύμφωνα με το κατάστιχο ΤΤ80, το χωριό αναφέρεται με την ονομασία «KONDİÇA», υπαγόταν διοικητικά στην επαρχία του Μυστρά και περιλάμβανε 42 φορολογικές μονά δες. Σε μεταγενέστερα κατάστιχα παρατηρούνται οι εξής καταγραφές: στο ΤΤ560 (1566) εμφανίζονται 23 μονάδες, στο ΤΤ603 (1583) 49 μονάδες, ενώ στο ΤΤ715 (1613) καταγράφονται εκ νέου 49 μονάδες, υποδεικνύοντας σχετική δημογραφική σταθερότητα κατά το πέρασμα των δεκαετιών………………….

4.5. Η Δυναμική του Πληθυσμού στα Χωριά του Ορεινού Πάρνωνα: Μια Αναφορά Μέσα από τα Οθωμανικά Κατάστιχα (16ος-17ος αιώνας)

Στη συνέχεια, παρουσιάζονται οι βασικότεροι οικισμοί της ορεινής ζώνης του Λακωνικού Πάρνωνα, όπως καταγράφονται στα οθωμανικά κατάστιχα του 16ου και των αρχών του 17ου αιώνα.

4.5.1. Βρέσθενα-Ρόζενα

Στο κατάστιχο ΤΤ80, το χωριό αναφέρεται με την ονομασία «Vrestena» και σύμφωνα με τις καταγεγραμμένες πληροφορίες, υπαγόταν διοικητικά στην επαρχία του Μυστρά. Φαίνεται πως επρόκειτο για οικισμό Βλάχων, όπως προκύπτει από τη σχετική καταγραφή: Karye i Vrestena ve Strevyanō tabi’-i Mizistre Eflakân (χωριό Βρέστενα και Στρεβιάνο, υπαγόμενα στον Μυστρά, Βλάχοι).(33) Σύμφωνα με το κατάστιχο ΤΤ80, καταγράφονται 164 φορολογικές μονάδες, στο ΤΤ560 (1566), 159 φορολογικές μονάδες (135 εστίες και 24 άγαμοι), ενώ στο κατάστιχο ΤΤ603 (1583) ο αριθμός αυξάνεται στις 245 μονά δες (200 εστίες και 45 άγαμοι).(34) Το κατάστιχο ΤΤ715 (1613) δεν παρουσιάζει διαφοροποιήσεις σε σχέση με τα στοιχεία του 1583. Αξιοσημείωτο είναι, τέλος, ότι στην ευρύτερη περιοχή των Βρεσθένων αναφέρεται και το χωριό Ρόζενα, το οποίο, σύμφωνα με την καταγραφή «Karye-i Rozina? Vrestena sinuride», προσδιορίζεται ως «χωριό Ρόζενα, εντός των συνόρων των Βρεσθένων».

4.5.2. Μεγάλη Βρύση

Στο κατάστιχο ΤΤ80 (1514), η κοινότητα της Μεγάλης Βρύσης (cema’at-i Meğali İvrisi) δεν εμφανίζεται ως ξεχωριστός οικισμός, αλλά περιλαμβάνεται στη Βαμβακού. Καταγράφεται ως κοινότητα Βλάχων (Çemâat-i Eflakân-i Meğali Vrissi nâm mevzi’ ve ekinlikdir), δηλαδή «κοινότητα Βλάχων στην τοποθεσία Μεγάλη Βρύση, καλλιεργούντων», με 35 φορολογούμενους. Συνολικά, η Βαμβακού και η Μεγάλη Βρύση περιλάμβαναν 50 φορολογήσιμες μονάδες: 39 εστίες (hane), 7 άγαμους (mücerred) και 4 εστίες με χήρες (bive). Στο κατάστιχο ΤΤ560 (1566), οι δύο οικισμοί (Banyakoz και μαχαλάς Meğali İvrisi) καταγράφονται μαζί, με 69 μονάδες, εκ των οποίων η Μεγάλη Βρύση αριθμεί 22 εστίες και 7 άγαμους. Το 1583 (ΤΤ603), η Μεγάλη Βρύση εμφανίζεται για πρώτη φορά ως ανεξάρτητος οικισμός, με 81 φορολογικές μονάδες (60 εστίες και 21 άγαμους).(35) Τέλος, στο ΤΤ715 (1613), τα στοιχεία παραμένουν αμετάβλητα σε σχέση με εκείνα του 1583.

4.5.3. Βαμβακού

Σύμφωνα με το κατάστιχο ΤΤ80, το χωριό αναφέρεται ως «Panbuku»,(36) (Karye-i Panbuku der Çakonya tabi’-i Mizistre), δηλαδή «Χωριό Βαμβακού της Τσακωνιάς, υπαγόμενο στον Μυστρά», και αποτελούσε τιμάριο των Τζαφέρ μπιν Τουργάν (1415),(37) Αλή μπιν Χάμζα (1411), Χουσεΐν μπιν Χάμζα (1409) και Βελή μπιν Χάμζα (1400), ανδρών του κάστρου του Μυστρά (Timar-i Ca’fer bin Turğan 1415, ‘Ali bin Hamza 1411, Hüseyn bin Hamza 1409, Veli bin Hamza 1400 an merdan-i Kal’e-i Mizistre). Στο κατάστιχο ΤΤ390 αναφέρεται, επίσης, ως «Panbuko». Το 1566 (ΤΤ560) καταγράφεται μαζί με τη Μεγάλη Βρύση, με 21 εστίες και 19 άγαμους για τη Βαμβακού. Το 1583 (ΤΤ603), πλέον ξεχωριστά, εμφανίζει 129 φορολογικές μονάδες (100 εστίες και 29 άγαμοι).(38) Το 1613 (ΤΤ715), τα στοιχεία παραμένουν αμετάβλητα.

4.5.4. Μπαρπίτσα

Σύμφωνα με το κατάστιχο ΤΤ80, το χωριό με την ονομασία «Perpiça» (Barbiça) ανήκε διοικητικά στην επαρχία του Μυστρά και καταγραφόταν ως οικισμός Βλάχων (Barbiça tabi-i Mizistre, Eflakân).(39) Στο ίδιο κατάστιχο καταγράφονται συνολικά 88 φορολογικές μονάδες, εκ των οποίων 64 εστίες και 24 άγαμοι. Στο κατάστιχο ΤΤ560 (1566), ο αριθμός των φορολογικών μονάδων μειώνεται σε 65 (51 εστίες και 14 άγαμοι), ενώ στο ΤΤ603 (1583) καταγράφεται αύξηση, φτάνοντας τις 93 μονάδες (70 εστίες και 23 άγαμοι).(40) Στο ΤΤ715 (1613), τα στοιχεία παραμένουν αμετάβλητα σε σχέση με αυτά του ΤΤ603.

4.5.5. Αράχοβα

Βάσει του κατάστιχου ΤΤ80 (1514), η Αράχοβα αναφέρεται με την ονομασία «Rachova» και αποτελούσε χωριό της επαρχίας του Μυστρά,(41) με συνολικά 109 φορολογικές μονάδες: 97 εστίες, 10 άγαμους και 2 χήρες. Στο κατάστιχο ΤΤ367 (χρονολογίας 1520-1566) καταγράφεται ο ίδιος αριθμός φορολογικών μονάδων, ενώ στα επόμενα κατάστιχα ΤΤ560 (1566) και ΤΤ603 (1583) παρατηρείται σημαντική αύξηση: στο ΤΤ560 οι μονάδες ανέρχονται σε 132, ενώ στο ΤΤ603 φτάνουν τις 301 (200 εστίες και 101 άγαμοι).(42) Στο κατάστιχο ΤΤ715 του 1613 δεν καταγράφονται αλλαγές στις φορολογητέες μονάδες σε σχέση με το ΤΤ603.

4.5.6. Βέροια

Η παρουσία του οικισμού Βέροια στα προαναφερθέντα φορολογικά κατάστιχα είναι συνεχής και χαρακτηρίζεται ως σημαντική, καθώς πρόκειται για μεγάλο οικισμό, όπως αποδεικνύεται τόσο από τα δημογραφικά δεδομένα όσο και από τη συχνή εμφάνισή του σε χάρτες του 16ου και 17ου αιώνα. Στο κατάστιχο ΤΤ80 (1514) αναφέρεται ως Veria, στην επαρχία του Μυστρά, με 307 φορολογικές μονάδες (232 εστίες, 68 άγαμοι και 7 χήρες). (43) Στο ΤΤ367 (1520-1566) καταγράφεται μικρή μείωση κατά 4 μονάδες. Στη συνέχεια, στο κατάστιχο ΤΤ560 (1566), ο αριθμός αυξάνεται σε 365 (300 εστίες και 65 άγαμοι), και η ανοδική τάση συνεχίζεται στο ΤΤ603 (1583), όπου οι φορολογικές μονάδες ανέρχονται σε 553 (400 εστίες και 153 άγαμοι).(44) Στο ΤΤ715 (1613) διατηρείται ο ίδιος αριθμός, χωρίς μεταβολές.

Παραπομπές:

(1) Georgios C. Liakopoulos, «The Early Ottoman Peloponnese, Α study in the Light of an Annotated edition princeps of the TT10-1/14662 Ottoman Taxation Cadastre (ca.1460- 1463 )», GING KO 2019.

(2) Ο Μυστράς ήταν μια από τις 17 επαρχίες (nāḥiyet) της Πελοποννήσου.

(3) Georgios C. Liakopoulos, «The Early» ό.π., σελ. 132.

(4) Петя Асенова – Руси Стойков – Тома Кацори, «Οθωμανικά Κατάστιχα της Σόφιας», ό.π., και Β. Παναγιωτόπουλος, «Πληθυσμός», ό.π., σελ. 87, σελ. 219.

(5) Κ. Κόμης «Πληθυσμός και οικισμοί της Μάνης (15ος-19ος αιώνας)», Β΄ έκδ., 2005, σελ. 69-70

(6) Evangelia Balta, Venetians and Ottomans in the southeast Peloponnese (15th-18th century), στο Ιn Halil Inalcık Armağanı, Vol. Ι Tarih Araştirmalari, 168-204. Άγκυρα, Doğu Batı Yayınları.

(7) Στο ίδιο, σελ. 169.

(8) Başbakanlık Osmanlı Arşivi (Β.Ο.Α.), (Οθωμανικά Αρχεία Πρωθυπουργικού γραφείου).

(9) Στην επίσημη ιστοσελίδα των Β.Ο.Α. καταγράφεται ότι το έγγραφο ΤΤ80 πως είναι του έτους Εγίρας 926, δηλαδή του χριστιανικού έτους 1520, ενώ αντίθετα στην ηλεκτρονική έκδοση του συγκεντρωτικού ΤΤ367 μας δίνει χρονολογία 920, που αντιστοιχεί στο 1514 επί Selim I Yavuz. O A. Akgunduz θεωρεί ότι είναι προγενέστερο του SelimI Yavuz. Ε. Μπαλτά, «Οι Κανουνναμέδες του Μοριά», Ίστωρ 6, 1993, σελ. 37.

(10) Για τη γραφή siyaqât, στην Ενότητα 4.8, στο ίδιο κεφάλαιο.

(11) Πλήρη τα κατάστιχα των χωριών στο Παράρτημα του 4ου Κεφαλαίου.

(12) Ο Μυστράς, «σύμφωνα με το κατάστιχο αρ. 80 του Μοριά», είναι ένας από τους 10 καζάδες (Ḳażāʾ) της Πελοποννήσου. Η. Κολοβός, «Στους καιρούς των Σουλτάνων», εκ. Ασίνη, 2023, σελ. 99.

(13) Ο όρος «εκστρατεύουν» σημαίνει πως οι εν λόγω άνδρες προσέφεραν τις στρατιωτικές τους υπηρεσίες στο κράτος, όποτε παρουσιαζόταν η ανάγκη, με άλλα λόγια, όφειλαν να εκστρατεύουν, όταν το όριζε ο Σουλτάνος, ως αντάλλαγμα της απόδοσης τιμαρίου σε αυτούς.

(14) ΤΤ80 ΒΟΑ, σελ. 360.

(15) Αν και θα πρέπει κάθε φορά να λαμβάνουμε υπόψη μας τις δημογραφικές τάσεις κάθε περιόδου, ο υπολογισμός για την εύρεση των κατοίκων ενός χωριού που είναι εν πολλοίς αυθαίρετος, είναι ένας τρόπος να εκτιμήσουμε το σύνολο του πληθυσμού. Έχουν προταθεί διάφοροι συντελεστές, από τον αριθμό 3 έως και τον αριθμό 7. Έτσι, αν χρησιμοποιήσουμε τον αριθμό 4, σημαίνει πως υπολογίζουμε το ανδρόγυνο, καθώς και τα δύο μη φορολογούμενα τέκνα. Αν λάβουμε ως συντελεστή το 5, υπολογίζουμε τρία τέκνα. Στις χήρες, συνήθως, βάζουμε τον αριθμό 3 από τη στιγμή που δεν υπάρχει ο σύζυγος, ενώ οι άγαμοι προστίθενται και αυτοί στο τέλος.

(16) Μεζράς (mezra’a): ακατοίκητη γεωργική περιοχή, υποκείμενη σε πρόσοδο, που αναγραφόταν αυτόνομη στα φορολογικά κατάστιχα.

(17) ΤΤ80 ΒΟΑ, σελ. 380.

(18) Τα ποσά 1.400, 1.400 και 700=3.500 είναι τα ποσά που έπαιρνε ο κάθε τιμαριούχος από τα χωριά, σελ. 360, ΤΤ80 ΒΟΑ.

(19) Μ. Σακελλαρόπουλος, «Ἡ ἱερά μονή τῶν Ἁγίων Τεσσαράκοντα ἐν Λακεδαίμονι», ἐκ τοῦ τυπογραφείου Νομικῆς Πέτρου Βεριανίτου, 1921, σελ. 70. Παρατήρηση: Το απόσπασμα καταγράφεται όπως ακριβώς υπάρχει στο πρωτότυπο.

(20) Σαν οικισμός αναφέρεται και στην έρευνα του L.S. τα χρόνια της Οθωμανικής Κυριαρχίας, L.S. I, σελ. 374. ΤΤ80 ΒΟΑ, σελ. 1170.

(21) ΤΤ80 ΒΟΑ, σελ.1170

(22) Τα χωριά της επαρχίας Μυστρά, σύμφωνα με τα κατάστιχα TD114, TD367 στο http: // voutianoi-oinountos.blogspot.com.

(23) α) 367 NUMARALI MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ RÛM-İLİ DEFTERİ İLE 101, 114 ve 390 NU MARALI İCMÂL DEFTERLERİ (920-937 / 1514-1530) I Karlı-ili, Agrıboz, Mora, Rodos ve Tırhala Livâları ANKARA – 2007, σελ. 101, 134, 138, 140, 141. β) T. C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: Osmanlı Yer Adları: I RUMELİ EYALETİ (1514-1550) ANKARA – 2013, σελ. 65, 960, 794, 840, 841.

(24) Το αναλυτικό κατάστιχο ΤΤ560 χρονολογείται στην περίοδο του Σουλτάνου Σελίμ Β΄ (1566-1574), ενώ πιθανότερη χρονολογία καταστίχωσης είναι τα πρώτα έτη της βασιλείας του, ενώ είναι γραμμένο και αυτό στη γραφή siyaqât. Γίνεται καταγραφή των πληθυσμών και των εσόδων των εξής καζάδων του Μοριά: Karitena, Arhos, Mizistra, Arkadya, Kalamata, Muton, Koron, όπως και των τιμαρίων και των εξοπλισμών των εξής φρουρίων: Karitena, Arkadya, Koron.

(25) ΤΤ560 ΒΟΑ, σελ. 344.

(26) ΤΤ560 ΒΟΑ, σελ. 388.

(27) ΤΤ560 ΒΟΑ, σελ. 170.

(28) Fariba ZARINEBAF / John BENNET / Jack L. DAVIS «A Historical and Economic Geography of Ottoman Greece. The Southwestern Morea in the 18th Century» American School of Classical studies at Athens 2005, σελ. 30.

(29) Τα άλλα δύο είναι τα ΤΤ605 και ΤΤ607.

(30) Γύρω στα 1583-1585, στον πληθυσμό «του Μυστρά περιλαμβάνονταν 1.000 χριστιανικές οικογένειες και 199 ιουδαϊκές, έως στα τέλη του 16ου-αρχές 17ου ο Οθωμανός Κατίμπ Τσελεμπί παραδίδει τον αριθμό των 15.000 κατοίκων περίπου». Αλέξιος Γ. Κ. Σαββίδης, «From Latin and late byzantine Mistra/Mystras to ottoman Mezistre/Mizistre. Some notes», στο «Μεσαιωνική Πελοπόννησος», εκδ. Ηρόδοτος, σελ. 563.

(31) ΤΤ603 ΒΟΑ, σελ. 310.

(32) ΤΤ603 ΒΟΑ, σελ. 171.

(33) ΤΤ80 ΒΟΑ, σελ. 1164.

(34) ΤΤ603 ΒΟΑ, σελ. 158.

(35) ΤΤ603 ΒΟΑ, σελ. 173.

(36) ΤΤ80 ΒΟΑ, σελ. 1158.

(37) Οι αριθμοί δίπλα σε κάθε όνομα μουσουλμάνου τιμαριούχου είναι το ποσό που αντιστοιχεί σε αυτόν.

(38) ΤΤ603 ΒΟΑ, σελ. 142.

(39) ΤΤ603 ΒΟΑ, σελ. 349.

(40) ΤΤ603 ΒΟΑ, σελ. 146.

(41) ΤΤ80 ΒΟΑ, σελ. 358.

(42) ΤΤ603 ΒΟΑ, σελ. 85.

(43) ΤΤ80 ΒΟΑ, σελ. 447.

(44) ΤΤ603 ΒΟΑ, σελ. 98

Τα χωριά του Μυστρά, με βάση τα κατάστιχα ΤΤ 367, ΤΤ 114 και ΤΤ 390, κατά της περιόδου του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς, καθώς και το ΤΤ 560 (1566).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 Μια σύντομη παρένθεση

Το αρχείο Nani και οι εκμισθώσεις γαιών στον Θεολόγο και την Κτητόρισσα κατά τη Β΄ Ενετοκρατία

Κατά τη Β΄ Ενετοκρατία (1687–1715), η επαρχία του Μυστρά εντάχθηκε στο Regno di Morea, τη νέα διοικητική οργάνωση που εγκαθίδρυσε η Βενετική Δημοκρατία στην Πελοπόννησο μετά την κατάκτησή της. Η βενετική διοίκηση, επιδιώκοντας την ανασυγκρότηση της οικονομίας και την αποκατάσταση της αγροτικής παραγωγής, προχώρησε στη συστηματική καταγραφή και αξιοποίηση των εγκαταλειμμένων οθωμανικών περιουσιών, οι οποίες περιήλθαν στη δημόσια περιουσία του κράτους. Οι περιουσίες αυτές –καλλιεργήσιμες εκτάσεις, ελαιώνες, αμπελώνες, κατοικίες, νερόμυλοι, φούρνοι και άλλες παραγωγικές εγκαταστάσεις– εκμισθώνονταν, συνήθως για τετραετή περίοδο, κυρίως σε κατοίκους της περιοχής, ώστε να εξασφαλιστεί η συνέχιση της παραγωγής και η δημιουργία σταθερών δημοσίων εσόδων. Η πολιτική αυτή αποτέλεσε βασικό εργαλείο της οικονομικής και διοικητικής οργάνωσης της Λακωνίας, ενώ το αρχείο Nani αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πρωτογενείς πηγές για τη μελέτη της, καθώς καταγράφει με ιδιαίτερη λεπτομέρεια τις εκμισθώσεις, τους μισθωτές, τη διάρκεια των συμβάσεων και τα αντίστοιχα μισθώματα στην ευρύτερη περιοχή του Μυστρά.

Από το αρχείο Nani, το οποίο αφορά την εκμίσθωση γαιών από τη βενετική διοίκηση, απαντώνται δύο εγγραφές στην περιοχή μας

1η εγγραφή: «Όλα τα προαναφερθέντα κτήματα, που βρίσκονται μέσα στα όρια του χωριού Θεολόγος (Villa Theologo), είναι εκμισθωμένα στον Παναγή Λεπτίλο, με αριθμό μίσθωσης 110, για τέσσερα έτη, έναντι ετήσιου μισθώματος 48…»

2η εγγραφή: «Όλα τα κτήματα του μακαρίτη Giovanni ..., που βρίσκονται στα όρια του χωριού Ktittoriso, είχαν εκμισθωθεί στον Γιάννη Ασούλη (Gianni Asuli), για τέσσερα έτη, με ετήσιο μίσθωμα 120 ρεάλια…».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Η γή της ελιάς και της μουριάς

Συγκριτική εικόνα της φορολογίας, 1583 και 1715-16 (1) .

Η σύγκριση των φορολογικών δεδομένων του 1583 και του 1715–1716 αναδεικνύει σημαντικές μεταβολές στη συμμετοχή των επιμέρους προϊόντων και παραγωγικών δραστηριοτήτων στη συνολική φορολογική εικόνα των τριών χωριών. Οι διαφοροποιήσεις αυτές συνδέονται με ευρύτερες κοινωνικοοικονομικές αναδιαρθρώσεις και αλλαγές στα καλλιεργητικά πρότυπα της περιοχής. Σύμφωνα με τα συμπεράσματα της έρευνας, κατά την ενδιάμεση περίοδο, και ιδιαίτερα κατά τη Βενετοκρατία, επιταχύνθηκαν οι οικονομικές μεταβολές και ενισχύθηκαν οι τάσεις παραγωγικής εξειδίκευσης. Κατά τη δεύτερη οθωμανική περίοδο, η διαδικασία αυτή συνεχίστηκε, με περαιτέρω εξειδίκευση της παραγωγής, αυξημένη πληθυσμιακή κινητικότητα και στροφή προς περισσότερο εμπορευματοποιημένες μορφές οικονομικής δραστηριότητας. .

Βρουλιάς: Το 1583 κυριαρχούν οι προσωπικοί φόροι (38%), ενώ ακολουθούν η αμπελουργία (19%) και τα δημητριακά-όσπρια (18%). Το 1715–1716 η φορολογική εικόνα μεταβάλλεται αισθητά, καθώς η συμμετοχή των δημητριακών-οσπρίων ανέρχεται στο 57%, ενώ εκείνη της αμπελουργίας περιορίζεται στο 9%. Παράλληλα, η δεκάτη των ελιών αντιστοιχεί στο 8%, οι λαχανόκηποι και τα λαχανικά στο 10%, η σπέντζα στο 9% και οι λοιποί φόροι στο 6%. Η κτηνοτροφία εμφανίζεται με μηδενική συμμετοχή, λόγω των ειδικών συνθηκών του χωριού. Τα δεδομένα υποδηλώνουν σαφή προσανατολισμό προς τη σιτηροπαραγωγή, σε σύγκριση με το περισσότερο διαφοροποιημένο φορολογικό πρότυπο του 1583. .

Βουτιάνοι: Το 1583 τα δημητριακά-όσπρια αποτελούν τη σημαντικότερη κατηγορία (33%), ακολουθούμενα από τους προσωπικούς φόρους (28%), ενώ η αμπελουργία συμμετέχει με 6%. Το 1715–1716 η δεκάτη των ελιών καθίσταται η κυρίαρχη κατηγορία, φθάνοντας στο 53%, ενώ η συμμετοχή των δημητριακών περιορίζεται στο 27%. Οι υπόλοιπες κατηγορίες περιλαμβάνουν τους φόρους επί προβάτων (5%), τους λαχανόκηπους και τα λαχανικά (4%), τη σπέντζα (4%) και τους λοιπούς φόρους (3%). Η μεταβολή αυτή καταδεικνύει την ανάδειξη των Βουτιάνων σε χωριό με έντονο ελαιοπαραγωγικό προσανατολισμό, σε συνάφεια με τις ευρύτερες τάσεις παραγωγικής εξειδίκευσης και εμπορευματοποίησης της αγροτικής οικονομίας. .

Θεολόγος: Το 1583 τα δημητριακά-όσπρια αντιπροσωπεύουν το 54% της φορολογικής εικόνας, ενώ οι προσωπικοί φόροι ανέρχονται στο 26% και η αμπελουργία στο 4%. Το 1715–1716 τα δημητριακά εξακολουθούν να αποτελούν την κυριότερη κατηγορία, με συμμετοχή 41%, ενώ η δεκάτη των ελιών αυξάνεται στο 26%. Ακολουθούν οι λαχανόκηποι και τα λαχανικά (9%), η αμπελουργία (8%), η σπέντζα (5%), οι φόροι επί προβάτων (2%) και οι λοιποί φόροι (5%). Ο Θεολόγος διατηρεί, επομένως, ένα περισσότερο μικτό παραγωγικό πρότυπο, με κύριες δραστηριότητες τη σιτηροπαραγωγή και την ελαιοκαλλιέργεια, καθώς και παρουσία άλλων καλλιεργειών και φορολογούμενων δραστηριοτήτων. .

Συνολικά, τα δεδομένα αναδεικνύουν τη διαφοροποίηση των παραγωγικών κατευθύνσεων των τριών χωριών κατά την εξεταζόμενη περίοδο. Στις αρχές του 18ου αιώνα, ο Βρουλιάς εμφανίζει σαφή προσανατολισμό στη σιτηροπαραγωγή (57%), οι Βουτιάνοι στην ελαιοκαλλιέργεια (53%), ενώ ο Θεολόγος διατηρεί μικτό παραγωγικό χαρακτήρα, με σημαντική συμμετοχή τόσο των δημητριακών (41%) όσο και των ελιών (26%). Παράλληλα, η σχετική υποχώρηση της αμπελουργίας και η παρουσία των λαχανόκηπων και των λαχανικών, ιδιαίτερα στον Βρουλιά (10%) και στον Θεολόγο (9%), συμπληρώνουν την εικόνα των μεταβολών. Οι διαφοροποιήσεις αυτές αντανακλούν τις διαφορετικές στρατηγικές προσαρμογής των τοπικών κοινωνιών στις γεωγραφικές ιδιαιτερότητες και στις παραγωγικές και κοινωνικές συνθήκες του ημιορεινού δυτικού Λακωνικού Πάρνωνα. .

(1) Η έρευνα βασίζεται στο αναλυτικό φορολογικό κατάστιχο ΤΤ603 του 1583 και στο κατάστιχο TKG, KK, TT 20 του 1715–1716. .

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 Προσδοκίες και πραγματικότητες

«Σελλασία», Το οικιστικό δίκτυο της Πελοποννήσου στα χρόνια της Επανάστασης, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 2021, https://www.settlements-peloponnese1821.eu/map-app/map.php?s=5541, (ημερομηνία πρόσβασης 28/10/2026)

«Βουτιάνοι», Το οικιστικό δίκτυο της Πελοποννήσου στα χρόνια της Επανάστασης, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 2021, https://www.settlements-peloponnese1821.eu/map-app/map.php?s=5564, (ημερομηνία πρόσβασης 28/10/2026)

«Άγιος Ιωάννης Θεολόγος», Το οικιστικό δίκτυο της Πελοποννήσου στα χρόνια της Επανάστασης, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 2021, https://www.settlements-peloponnese1821.eu/map-app/map.php?s=5556, (ημερομηνία πρόσβασης 28/10/2026)

=====================================================

Αρχειακό υλικό απο το ιστορικὸ μουσείο των Βουτιάνων της δεκαετίας του 60

Οικογενειακή διαδοχή και ακίνητη περιουσία στη Βαμβακού Λακωνίας το 1824

Ὁ Μητροπολίτης Γαβριήλ ἐπιβεβαιοῖ .

Διά τοῦ παρόντος μου δηλοποιῶ ἐγώ ο Γεώργιος τοῦ Γιανούλη Οἰκονομόπουλος μετά τῆς συζύγου μου Συλήγδως τοῦ Κωνσταντῆ Μαγκούραβδου θυγατρός,ὅτι πρό χρόνων μή ἀξιωθέντες τέκνων θεόθεν ἔτυχε να πάρωμεν ἀπό βρέφος συνφώνῳ και γνώμῃ τε και θελήσει ἰδίᾳ τόν Κωνσταντῆ τοῦ Πανάγου Θανασογιάννη Βρουλιώτη, τόν ὁποῖον ἀπό βρέφος ἀναθρέψαμε κατά τά γονικά χρέη μέχρις ὣρας, ὣστε θείω ἐλέει ἔφθασεν εἰς ἡλικίαν ἀνδρικήν και μέτρα ἡλικίας νά γνωρίζῃ τά συμφέροντα του.

ὅθεν ὄντες ἄτεκνοι κατά τήν φυσικήν ἀνθρώποις συνήθειαν ἀγαπῶντες νά μένωμεν σύν αὐτῷ μέχρι τέλη ζωῆς μας ὅσον ἐκ θεοῦ ἀποδίδοντες ἡμεῖς τά πρός αὐτόν γονικά χρέη και εὔνοιαν, φυλάτοντες και αὐτοῦ τόν πρός γονεῖς υἱῖκόν χαρακτήρα και ἀθελήτως προς ημάς αὐτούς τά υἱῖκά χρέη ἀπαραμιώτως ὡς πρός γνησίους` διό και ὡς κληρονόμον μας γράφοντες δίδομεν είς τόν ίδιον ἀπό τά τῆς ὑμετέρας ἡμίν πολλής ὀλίγης περιουσίας`

τον ἀσπίτιον μου το ἥμισυ ἐδῶ. τό καλύβι εἰς τό τζελεπιάνικο ἁλώνι όλον.ἀμπέλι εἰς τόν ...τό ἀγοραστόν ἀπό τόν βρανόπουλον. ἀμπέλι στή ράχη στό καλύβι τό Καλιαβέῖκο. ἀμπέλι είς τόν τσακαλᾶ συναύλακον με τους σιδεριάνους. αμπέλι είς τη ράχη συναύλακο με το τό Παπαγιαννίκο και ἀναγνωστάκον. με τη λάκα το ἀμπέλι τό μερίδιό μου ἤτοι τό τέταρτο τῆς λάκας. τό ἀμπέλι είς τό κόκκινον τό προικιό μου. αμπέλι είς τοῡ λαρδᾶ προικιόν μου και αῦτό τό χωράφι μου είς μούσγαν ὅλο, τό χωράφι είς τόν κάναλη ὅλον. τό χωράφι είς τήν τραφωτήν ποτιστικόν ὅλον. τό χωράφι είς τό χοροστάσι το προικιόν μου. τό χωράφι είς τά πολλά αλώνια ποτιστικόν προικιόν μου, χωράφι είς τό πιάστικο ποτιστικόν ἀπὸ τὸν κουρεμένον, τὸ ξερικὸν στὸ πιάστινο τὸ προικιόν μου. κῆπον εἰς τὴν μούσγα τὸ προικιὸν μας μὲ τὴν καρυὰν καὶ λεύκα τὸ μερίδιόν μας, καστανιὲς εἰς τοῦ σαρή προικιόν μου ὅσον καὶ ἂν εἶναι, τὸ χωράφι εἰς τὸ πυργάκι τὸ μερίδιόν μου, τὸ χωράφι εἰς τοῦ ζωγράφου τὴ λάκα τὸ μερίδιόν μου, τὸ χωράφι εἰς τὴν βλομποκά τὸ ποτιστικόν. τὸ προικιὸν μας μὲ τὶς μουργιές, ὁμοίως καὶ τὶς μουργιές στὰ πολλὰ ἀλώνια καὶ πιάστινον, ὡς καὶ ὅτι ἄλλα δενδρικὰ ἔχει. στὰ διπόταμα στὸ βρουλιώτικο κτῆμα ἀπὸ τῆς μάννας μου τὸ χωράφι τὸ ποτιστικὸ μὲ ὅτι δενδρικὰ καὶ μουργιὲς ἔχει, στοῦ Κασινίκου τὸ μύλο ποτιστικὸν τὸ προικιό μας μὲ τὶς μουργιὲς του, τὸ χωράφι στὸν ἀσκάμαρο τὸ μερίδιόν μου μὲ ὅσα δενδρικὰ ἔχει, τὸ χωράφι εἰς τὴν σκαφίδα μὲ ὅτι δενδρικὰ ἔχει ἄγρια καὶ ἥμερα, τὸ χωράφι στὴν κοκορέτσα τὸ μερίδιόν μου, τὸ χωράφι εἰς τὸ ζευγολατιὸν πάνω καὶ κάτω τὸ μερίδιόν μου, τὶς μουριὲς τὸ μερίδιόν μου εἰς τὸν Πραστὸν εἰς τῆς Παναγιωτίστας τὸ χωράφι, εἰς τοῦ τσεκουρᾶ ὅπου ἔχω ἀγορασμένο ξερικὸ καὶ ποτιστικὸ μὲ μουργιὲς ὅσες εἶναι.

Αὐτὰ τὰ δίδωμεν μὲ καλή μας καὶ σύμφωνον γνώμην ἀμφότεροι ὡς ἰδικά του κτήματα αὐτὸς δὲ μένει ὡς χρέος νὰ ἀποδίδη τὰ ὅσα πρὸς γονεῖς καὶ υἱικὰ χρέη του, ἂν ὅμως παρεκτραπῇ τῶν πρὸς γονεῖς χρησίμων χρεῶν του, ἡ αὐτὴ γραφεῖσα νὰ μένη εἰς τὴν ἰδίαν ἡμῶν ἔγνοιαν καὶ θέλησιν. καὶ οὕτως ὑποφαινόμενοι ὑποσημειούμεθα διὰ χειρὸς τοῦ γράψαντος γεωργίου Οἰκονομόπουλου.

Γεώργιος γιαννούλη Κονομόπουλος μετὰ τῆς αὐζύγου μου συλίγδως βεβαιοῦμεν τῇ 15 Δεκεμβρίου 1824 Βαμβακοῦ Θεόκλητος μάρτυς Παπαγιώργης μαρτυρῶ Παρθένιος μαρτυρῶ Νικολέτος Κονομόπουλος γεώργιος Οἰκονομόπουλος καὶ γράψας μαρτυρῶ ἀναγνώστης σακελλαράκης μαρτυρῶ αναγνώστης οικονομόπουλος μαρτυρῶ

Δυό λόγια για το έγγραφο: Το έγγραφο της 15ης Δεκεμβρίου 1824, που συντάχθηκε στη Βαμβακού Λακωνίας, αποτελεί σημαντική πηγή για την οικογενειακή, κοινωνική και οικονομική ιστορία της περιοχής. Ο Γεώργιος Οικονομόπουλος και η σύζυγός του Συλήγδω, οι οποίοι δεν είχαν αποκτήσει παιδιά, ανέθρεψαν τον Κωνσταντή Βρουλιώτη από βρεφική ηλικία και του παραχώρησαν εκτεταμένη ακίνητη περιουσία, αναγνωρίζοντάς τον ως κληρονόμο τους, με την προϋπόθεση της εκπλήρωσης των υποχρεώσεών του απέναντί τους. Το επώνυμο Μαγκούραβδος απαντά ήδη στις πηγές του 1583 και του 1693 (βλ. σ. 209 του βιβλίου). Η καταγραφή κατοικιών, αμπελιών, χωραφιών, κήπων, δέντρων και προικώων ακινήτων, μαζί με τα τοπωνύμιά τους, προσφέρει πολύτιμα στοιχεία για την οικογενειακή διαδοχή, την προίκα, την αγροτική ιδιοκτησία και την ιστορική γεωγραφία της Λακωνίας.

Τρία πωλητήτήρια απο το ιστορικό αρχείο των Βουτιάνων της δεκαετίας του 1960

πωλητήριο στους Βουτιάνους το 1821

1821 ωκτοβρήου 16 Βουτιάνους Την σήμερον με το παρόν γράμα φανερόνομε εμής ηποκάτοθεν γεγραμένη βουτιανητε εγο παναγιότης σαρα(ν)τάκης & Κοζητής σαρα(ν)τάκης πος την σήμερον με το παρόν γράμα μας εφάνη καλή γνόμη & θέληση και επουλήσαμε το τόπο ωπου ήχαμε από το μπατέρα μας στου γηάναρη αποκάτου και το επουλήσαμε πούλημα ξεπούλημα του πέτρου στρατηγάκη στέφανου από χορηό βουτιάνους δηα γρόσια πενη(ν)τα ητη λεγο γρο 50 νατονα(;) ως θέλει & βούλετε & εμής να ήμαστε ξένη & απόξενη να μη εχωμε να κάνομε τήποτα δηαβεβεον της αληθήας εδόσαμε την ομολογια μας τις χήρα στουβδηα συγουρητά του εμποθεν τον εβρεθε(ν) τον μαρτήρον & βεβεωνομε & τα δηο μέρη & γράφομε τουσαναρηαρέους(;)απου κατου νηκολακης Τζιάπας απου πανου στρατα το ένα μερος παπα θεοδορης & αναγνοστης κοπης βαμπακητης Τακλογηόργης μουλατζηότης.

Αναγνόστης σταθούρος εγραψα & μαρτηρό γηανος του νικολακη ημουν παρον & μαρτηρό δημητρης ρεμπελος παρον & μαρτηρό

πωλητήριο στους Βουτιάνους το 1823

1823 μαρτίου 24. Την σήμερον φανερόνω και ὁμολογῶ ἐγώ αποστόλης Ψυχογιός επούλησα το πρικιό όπου είχα εις τους Βουτιάνους ένα κομάτη εις την βαθιά λάκα τη μία μεριά παναγιώρης σαραντάκης την άλλη γεώργιος γιαννούλης,η μία ελιά εις τον άγιο ηλία και η άλλη είς την βρίση και το χοράφη εις του μήχου το ήσιομα,από κάτο μεριά παναγιώτης Κωστάκης ,από πάνω γεώργης καβελάρης και εις το πλευρό παναγιώτης σαραντάκης και τα επήρε πέτρος στρατηγάκης γρόσια ογδοήκοντα νούμερο 80 και τα έλαβα(λέξη δυσανάγνωστος) και να είμαι ξένος και απόξενος του τα έδωκε με καλή μου γνώμη

εγώ στράτης Μπακογιαννόπολουλος Τρομπολιτζιότης έγραψα και μαρτυρό γιάννης Χριστάκης γεωργιτζάνος μαρτυρό παρασκευάς κεχρουλάς αραχοβίτης μαρτυρό

πωλητήριο στους Βουτιάνους το 1827

1827 οκτόβρη 16 Παναγιωτης του αναγνοστη σταθουρου βουτηανητης πος την σημερον επουλησα κε εξεπουλησα της εληες που ηχα από την μανα μου στη δημοσια στον ανηκολα ρηζες δεκα τρης ητη λεγο ρηζες 13 και της επουλησα του κυρ μιχαλη σακελαροπουλου να ηνε κυρηος κε καθολικος νηκοκηρης ο ανοθεν αγοραστης μιχαλης να της κανη ος θελη κε βουλετε κεγο παναγιωτης να ημε ξενος κε αποξενος να μην εχο τιποτα και δηα πιστεος της αληθηας εδοσα την ομολογια της χηρος του εμπροσθεν τον εβρεθεντον μαρτηρον και βεβεονο Αναγνωστης Σταθουρος εγραψα και μαρτηρο

Δυό λόγια για τα τρία συμβόλαια:

Τα τρία πωλητήρια (1821–1827) φωτίζουν την αγροτική οικονομία και τις περιουσιακές σχέσεις στους Βουτιάνους κατά την Επανάσταση. Η αγοραπωλησία γης και ελαιοδέντρων, η αναφορά σε κληρονομική περιουσία και η παρουσία μαρτύρων αναδεικνύουν τη σημασία της ιδιοκτησίας και της έγγραφης κατοχύρωσης των συναλλαγών.