Ο άγνωστος δυναμισμός των χωριών του δυτικού Λακωνικού Πάρνωνα κατά τον 17ο αιώνα

χάρτης Μ.Μerian(1629) εικ.1

Την τελευταία δεκαετία, οι γνώσεις μας για την περίοδο της 1ης Οθωμανικής κυριαρχίας (1460-1688) σε αρκετές περιοχές της Πελοποννήσου έχουν εμπλουτισθεί με αφορμή την δημοσίευση πρωτότυπων ιστορικών πηγών από τα οθωμανικά αρχεία1. Συνολικά όμως για τον Πελοποννησιακό χώρο οι γνώσεις μας είναι λιγοστές και αποσπασματικές Σύμφωνα με τον Β. Παναγιωτόπουλο «…Οι γνώσεις μας για την δημογραφία και την οικονομία των ελληνικών τόπων και ιδιαίτερα της Πελοποννήσου από το 1520-30 έως το 1685 βρίσκονται σε εμβρυακή κατάσταση…»2 μια αναφορά που  παρά το πέρασμα τριάντα περίπου χρόνων παραμένει επίκαιρη.
Πηγή γνώσεων για τον Λακωνικό χώρο και ειδικά για την περιοχή μας,παραμένουν τα εκκλησιαστικά τεκμήρια3.Οι οικοδομικές και αγιογραφικές δραστηριότητες στις αρχές του 17ου αιώνα στις δύο μεγάλες μονές της περιοχής μας, τους Αγ.Σαράντα4  και τους Αγ.Αναργύρους5   με τη συνδρομή χορηγών,φανερώνουν έναν νέο δυναμισμό6..Παράλληλα σε πολλά χωριά της περιοχής μας(Βέροια, Τζίτζινα, Μ. Βρύση, Χρύσαφα ) πραγματοποιούνται αξιόλογες ανεγέρσεις και αγιογραφήσεις εκκλησιών . Αξίζει να προσθέσουμε ότι η μονή των Αγ. Σαράντα λόγω της προνομιακής φορολογικής μεταχείρισης της από τα τέλη του 16ου αιώνααυξάνει την περιουσία της με προσαρτήσεις μικρότερων μονών καθώς και με δωρεές κτημάτων από πιστούς των γύρω χωριών.
Το μοναδικό τεκμήριο αυτής της περιόδου για το χωριό μας (Βουτιάνοι), είναι η αναφορά του Α. Μιχαλόπουλου στην ανακαίνιση του Αγίου Γεωργίου το 1640. Συγκεκριμένα αναφέρει « εκ τινός, επί μαρμάρου επιγραφής, μανθάνομεν  ότι το εξωκκλήσιον του Αγίου Γεωργίου ανακαινίσθη το 1640 παρά τινός Παπαδημητρίου …»8
Από την παραπάνω  έντονη-όπως τεκμαίρεται-δραστηριότητα, έχουμε την εικόνα ενός μάλλον πυκνού πληθυσμού, στενές σχέσεις των χωριών με τις μονές και τέλος μια προσπάθεια ελέγχου της διαχείρισης μεγάλων εκτάσεων από τις μονές που ίσως μπορεί να συσχετισθεί και με τη γενικότερη τάση για ισχυροποίηση του ρόλου της κεντρικής εξουσίας ιδιαίτερα στα τέλη του 16ου αιώνα.
Ωστόσο, οι παραπάνω έμμεσες πληροφορίες για την περιοχή μας και τα γενικά συμπεράσματα που μπορούν να εξαχθούν από μόνα τους δεν αρκούν προκειμένου να προσδιορίσουν ακριβώς τα δημογραφικά δεδομένα, τον όγκο των καλλιεργούμενων εκτάσεων ή τις επί μέρους καλλιέργειες9. Η πηγή που θα μας διαφώτιζε για την εποχή αυτή είναι τα οθωμανικά αρχεία που περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, και τα πρωτότυπα φορολογικά κατάστιχα που συντάσσονταν κατά την οθωμανική περίοδο με σκοπό την συλλογή των φόρων.
Τα οθωμανικά κατάστιχα που αφορούν την περιοχή μας, είναι αδημοσίευτα και ακόμη δεν έχουν αναλυθεί με την απαραίτητη εξαντλητική αρχειακή μελέτη. Έχουν όμως συγκεντρωθεί τις τελευταίες δεκαετίες με επιμέλεια της κ. Ε. Μπαλτά. Σε μελέτη της του 200910 παρουσιάζει μέρος αυτών των στοιχείων, δίνοντας μας ενδιαφέρουσες πτυχές της τοπικής κοινωνίας και της οικονομίας στο τμήμα της νοτιοανατολικής Πελοποννήσου11 για την περίοδο  15ου με 18ο αιώνα.
Στον παρακάτω πίνακα Ι παρουσιάζεται ο φορολογητέος πληθυσμός της περιοχής με βάση τις οθωμανικές απογραφές από το 1540 έως και το 1645, σύμφωνα με την προαναφερθείσα μελέτη.
Πίνακας Ι Φορολογητέοs πληθυσμός των χωριών του δυτικού Λακωνικού Πάρνωνα. (Απόσπασμα από τον φορολογητέο πληθυσμό των χωριών της νοτιοανατολικής Πελοποννήσου την 1η περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας)
Χωριά
1540
1566
1583
1613-14
1645

Sultan Siileyman (1502-1566)

Sultan Selim II(1566-1574)



Murad III
(1574-1595)

Ahmed I
(1603-1617)

Ibrahim i
(1640-48)
Head tax
Register

Voutianoi



79
30
Ag.Ioannis Theologos



107
25
Potamia

30

33
25
Chrisorissa





Αrachova
109
132
301
301
55
Barbitsa



93

Vamvakou



129

Vasara




100
Veria
303

553
553

Vresthena



245
60
Vrysi-Megali



81
40
Tzitzina




170
Σύνολο
412
162
854
1621
505
Κωδικοί καταστίχων
TT367
TT560
TT603
TT715
MAD561
Πηγή : «Venetians and Ottomans in the southeast Peloponnese (15th-18th century)» Ε. Balta σελ 196-197.
        Στην συνέχεια στον πίνακα II παρουσιάζονται οι φόροι των χωριών της περιοχής μας για την περίοδο μεταξύ 1540 και 1613-14.
Πίνακας II: Οι φόροι των χωριών του δυτικού Λακωνικού Πάρνωνα. (Απόσπασμα από τους φόρους  των χωριών της νοτιοανατολικής Πελοποννήσου την 1η περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας)
Aspers

1540
1566
1583
1613-14
Χωριά
Sultan Siileymann
Sultan Selim
Murad III
Ahmed I
 Voutianoi



7.000
Ag.Ioannis Theologos



10.000
Potamia

2.695

5.000
Αrachova
11030
12701
21000
21000
Barbitsa



7.000
Vamvakou


8.000

Veria
16.524

23.000
23.000
Vresthena



21.000
Vrysi-Megali



6.000
Πηγή: «Venetians and Ottomans in the southeast Peloponnese (15th-18th century)» Ε. Balta σελ 196-197







Η θέση των ελαιοτριβείων που εντοπίστηκαν σε οθωμανικό αρχειακό υλικό (ΤΤ560,ΤΤ603) στην περιοχή μας. Υπαρξη ελαιοτριβείου κοντά στον   Αγ.Ιωάννη Θεολόγο τον 16ο αιώνα. Μουσείο  ελιάς και  λαδιού –Σπάρτη .
Κάποια πρώτα συμπεράσματα :

Τα χωριά
Στην απογραφή του 1613-14 εμφανίζονται όλα σχεδόν  τα χωριά της περιοχής μας που υπάρχουν και στην απογραφή του 1700. Στις προηγούμενες απογραφές εμφανίζονται δύο μεγάλα χωριά: Η Αράχωβα και τα Βέροια. Η Αράχωβα εμφανίζεται σε όλες τις απογραφές από το 1540 έως το 1645.Τα Βέροια με την παραδοχή ότι δεν υπάρχουν κάποιες ελλείψεις στις απογραφές, εμφανίζονται στην απογραφή του 1540 και κατόπιν στην απογραφή του 1583 και του 1613-14 ενώ δεν εμφανίζονται στην απογραφή του 1645.
Τα Τζίτζινα παρότι αναφέρονται στο χρυσόβουλο του Ανδρόνικου B.Παλαιολόγου το 1314 δεν υπάρχουν σε όλες τις απογραφές από το 1540 έως το 1613-14. Απογράφονται για πρώτη φορά μόλις το 1645.
Η Ποταμιά εμφανίζεται στην απογραφή του 1566 και  επανεμφανίζεται στην απογραφή του 1613-14. Η γειτονική Chrisorissa12 η οποία άκμασε την περίοδο των Κομνηνών13 εμφανίζεται στην απογραφή Grimani το 1700,όπου αναφέρονται 15 οικογένειες.
Τέλος, σε όλες τις απογραφές δεν υπάρχουν δύο γειτονικά μας χωριά. Ο Βουρλιάς και η Κονιδίτσα. Ο Βουρλιάς πιθανότητα ανήκε σε διαφορετική γεωγραφική ενότητα καθώς εμφανίζεται σε κατάστιχο τιμαρίων του 1461-6314 με δύο τιμαριώτες15.
Ο πραγματικός και ο φορολογητέος πληθυσμός
Σύμφωνα με το «Οθωμανικό» τρόπο υπολογισμού των οικογενειών, με βάση την φοροδοτική τους ικανότητα, ο πραγματικός πληθυσμός είναι πολύ μεγαλύτερος από τον φορολογητέο πληθυσμό. Έτσι ο φορολογητέος πληθυσμός του πίνακα Ι δεν αντιστοιχεί στον πραγματικό πληθυσμό. Όπως μας αναφέρει ο Σ.Ασδραχάς  «..οι οθωμανικές μετρήσεις δεν αφορούν το σύνολο του καταγραφόμενου πληθυσμού αλλά μόνο εκείνον που έχει φοροδοτική ικανότητα: ο γυναικείος πληθυσμός, με εξαίρεση τις φορολογούμενες χήρες, απουσιάζει και το ίδιο συμβαίνει με τις μικρές ηλικίες και ακόμη με όσα πρόσωπα, μολονότι ενήλικα, δεν έχουν φοροδοτική ικανότητα16..». Έτσι π.χ. για τα Veria με φορολογητέο πληθυσμό 553, ο πραγματικός πληθυσμός είναι πολύ μεγαλύτερος. Πρακτικά έχουν προταθεί διάφοροι συντελεστές πολλαπλασιασμού των ατόμων ανά οικογένεια οι οποίοι κυμαίνονται από 3,5-717.
Η δημογραφική δυναμική των αρχών του 17ου αιώνα
Από τον  πίνακα Ι είναι εμφανής η δημογραφική δυναμική της περιόδου από τα τέλη του 16ου και τις αρχές του 17ου αιώνα .Παρατηρούμε ότι ο φορολογητέος πληθυσμός από την απογραφή του 1583 ως την απογραφή του 1613-14 διπλασιάζεται. Η εμφάνιση τεσσάρων νέων γειτονικών οικισμών (Barbitsa,Vamvakou,Vresthena,Vrysi-Megali), μπορεί να συνδέεται είτε με την μετακίνηση πληθυσμών από τα δύο «κεφαλοχώρια» της περιοχής μας, παρότι διατηρούν τον πληθυσμό τους, είτε λόγω της έλευσης νέων κατοίκων. Σίγουρο, όμως είναι ότι η πληθυσμιακή αυτή άνοδος συνοδεύτηκε από εντατικότερη εκμετάλλευση της γης και εξάπλωση των καλλιεργειών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του φαινομένου είναι η πληθυσμιακή μετακίνηση από τα Βέροια στον Βασσαρά το επόμενο διάστημα. Συγκεκριμένα στην απογραφή του 1645 τα Βέροια εξαφανίζονται, ενώ εμφανίζεται για πρώτη φορά ο διπλανός  Βασσαράς. Ακολούθως  στην απογραφή του 1700 οι δύο οικισμοί απογράφονται και εμφανίζονται ως ενιαία οντότητα ως «Vergia e Basarades18».
 Τέλος η εμφάνιση δύο ακόμη οικισμών (Voutianoi,Ag.Ioannis Theologos) το 1613/14 κοντά στην <<Χτωροποταμιάν>>19 ίσως να επιβεβαιώνει την σχετική παράδοση για κάποια  μετακίνηση πληθυσμού20. Ενδιαφέρουσα είναι και η αναφορά του Φ.Κουκουλέ ότι οι κάτοικοι της Βαμβακούς προέρχονται από την Ποταμιά. Συγκεκριμένα αναφέρει << άλλη παράδοσις, καθ ήν γενομένης ποτέ δεινής ασθενείας έν Ποταμιά, οι άνθρωποι ίνα σωθώσι κατέφυγον εις τα όρη και έλθόντες είς Βαμβακούν έκτισαν ταύτην.. 21>>
Η  απογραφή του 1645
Η απογραφή του 164522 διαφέρει από τις προηγούμενες απογραφές. Πρόκειται για απογραφή εστιών κεφαλικού φόρου υποτελών. Στην σημαντική αυτή απογραφή καταγράφονται τα ονόματα εκείνων των υπόχρεων που καταβάλουν φόρο.Eπιπλέον μας παρέχει την δυνατότητα σύγκρισης με την απογραφή Grimani του 1700.
Οι αλλαγές στη φορολογική πολιτική
Στον πίνακα ΙΙ παρατηρούμε μια αύξηση της φορολογίας μεταξύ της απογραφής του Selim II το 1566 και του Murad III το 1583. Αυτό πιθανώς να οφείλεται πέρα από την αύξηση των εισοδημάτων και σε διαφορετική φορολογική πολιτική23 της κεντρικής εξουσίας.
Συμπερασματικά οι δυο παραπάνω πίνακες επιβεβαιώνουν τη δημογραφική και οικονομική δυναμική του 17ου αιώνα στην περιοχή μας. Ας ελπίσουμε ότι το αρχειακό υλικό θα τύχει μεγαλύτερης προσοχής και επεξεργασίας, ώστε να αποδοθεί η πραγματική εικόνα για τον τόπο μας και να απαντηθούν αρκετά ερωτήματα σχετικά με αυτήν την περίοδο.
Παραπομπές:
(1)Ενδεικτικά αναφέρουμε α) το άρθρο του L.Kayapinar  Δημογραφική σύνθεση του Λεονταρίου με βάση τα Οθωμανικά αρχεια και β)την αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή του Γ.Λιακόπουλου από το 2009 με τίτλο Α Study of the Early Ottoman Peloponnese in the Light of an Annotated editio princ eps of the TT10-1/14662 Ottoman Taxation Cadastre (1460-1463)
(2)Β.Παναγιωτόπουλος, Πληθυσμός και οικισμοί  της Πελοποννήσου 13ος -18ος αιώνας.Ιστορικό αρχείο Εμπορική τράπεζα της Ελλάδος,Αθήνα 1985 σελ.124.
(3) Από την πλούσια βιβλιογραφία αναφέρουμε: Σακελλαρόπουλος Μελέτιος, Μονή Αγίων Τεσσαράκοντα εν Λακεδαίνονι, Εν Αθήναις, 1921, Γριτσόπουλος Τ. «To μοναστήριον των Αγίων Αναργύρων της Λακωνίας» Λακωνικαί σπουδαί τ.6ος 1982 σελ.456-518, Γριτσόπουλου Τ. «Παρατηρήσεις από την μελέτη της διακοσμήσεως της Μονής των Αγ.Αναργύρων» Λακωνικαί Σπουδαί τ.4ος 1979 σελ.186-192.
(4) Η σημερινή μονή των Αγ.Σαράντα που αποτελούσε μετόχι της παλιάς μονής ανεγέρθηκε το 1615 και η αγιογράφηση της τέλειωσε το 1620.
 (5) Η μονή των Αγίων Αναργύρων  ανασυγκροτείται στις αρχές του 17ου αιώνα  και αγιογραφείται το 1621, με χορηγό τον Σταμάτη Γρατά από την Χτόρισσα . Στο τέλος του αιώνα η μονή ερημώθηκε μετά από επιδρομές αλλά αργότερα αποκαταστάθηκε από τρεις  μοναχούς από τα Τζίτζινα και από τον άρχοντα της Μεγάλης Βρύσης Ζαχαρία Μακρή.  
 (6) Η προηγούμενη δυναμική προέρχεται από τον 13ο 14ο αιώνα .βλέπε: Μ. Καππάς, Ο ναός του Αγίου Νικολάου στο ρέμα του Σοφρώνη Λακωνίας, Βυζαντινά σύμμεικτα 21 (2011) σελ.255-377.
(7) H μονή των Αγ. Σαράντα από το τέλος του 16ου αιώνα ήταν σταυροπηγιακή.
(8) Α. Μιχαλόπουλος, Γενική ιστορία των Βουτιάνων, 1906, σελ.38.
 (9)Στά εκκλησιαστικά έγγραφα της μονής των Αγίων Σαράντα των ετών 1588,1589 και 1648 δίνεται μια περιορισμένη εικόνα για τα είδη των καλλιεργειών της γύρω περιοχής.
(10)E.Balta <th - 18 th Century).Halil Inalcik Armağani- I >>Tarih Anaştirmalari Ankara Doğu  Bati2009 σελ.168-204 
(11)Στον συνολικό πίνακα τα χωριά της περιοχής μας, της Τσακωνιάς, της Κυνουρίας καθώς και της Μονεμβάσιας, καταγράφονται για πρώτη φορά κατά τη βασιλεία του Siileyman του Μεγαλοπρεπή. Ίσως αυτό να σημαίνει ότι η περιοχή της νοτιοανατολικής Πελοποννήσου περιήλθε στους Οθωμανούς το 1540 με την κατάληψη της Μονεμβάσιας.
(12)Η γνωστή στους ντόπιους Χτόριζα (Chtóriza) στην απογραφή Grimani αναφέρεται ως Chisorissa (Παναγιωτόπουλος, Πληθυσμός και οικισμοί.. ,σελ. 282) ενώ σε μοναστικά έγγραφα της Οθωμανικής εποχής,ως Κτητόρισα ( 1614) ή Χητόρισα (1680).P.Armsrong. TheLakoniasurvey(2002), σελ.355
(13) P.Armsrong. Continuity and Change in a greek rural landscape  THE LAKONIA SURVEY  Lakonia survey (2002), London-British school at Athens 2002 σελ 392.
(14) To πρώτο οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο της Πελοποννήσου, ΤΤ10-1/14662 του 1460-63, σώζεται αποσπασματικά και, πιθανολογείται ότι γι΄αυτό, περιλαμβάνει ελάχιστους οικισμούς από τη Λακωνία. Από εσωτερικές παραπομπές, ωστόσο, τεκμαίρεται ότι στο χαμένο τμήμα του θα απέγραφε επιπροσθέτως τουλάχιστον την επαρχία Μυστρά.
(15) Β. Παναγιωτόπουλος, Πληθυσμός και οικισμοί  της Πελοποννήσου 13ος -18ος αιώνας σελ.219 και χάρτης 5, σελ.87.
(16)Σ.Ασδραχάς Ελληνική οικονομική ιστορία ΙΕ-ΙΘ Αιώνας .Εκπολοτιστικό Ιδρυμα Ομίλου Πειραιώς τ.1ος  Αθήνα  2003 σελ.119.
(17)B.McGowan, Archivum Ottoman icum 1(1969)157-163
(18) Β. Παναγιωτόπουλος, Πληθυσμός και οικισμοί  της Πελοποννήσου 13ος -18ος αιώνας σελ.283.
(19) Α. Μιχαλόπουλος, Γενική ιστορία των Βουτιάνων, 1906, σελ.3.
(20) Α. Μιχαλόπουλος, Γενική ιστορία των Βουτιάνων, 1906, σελ.3.
(21) Φ.Κουκουλέ <,Ιστορία  Βαμβακούς>> Εν Αθήναις του τυπογραφείου Π.Α.Πετράκου 1907 σελ.14
(22) E.Balta «Settlements and Population in the Morea in 1645» Osmanli Arastirmalari/Journal of Ottoman Studies XXIV(2004),53-63.
(23) E.Balta <> σελ.179
Παραπομπές εικόνων :(Εικ.1)Στον χάρτη του Μ.Μerian το 1629 στην περιοχή μας εμφανίζονται για πρώτη φορά  τα Veria  καθώς και δύο  ακόμη χωριά, Goir και Perila .Ο χάρτης δημοσιεύτηκε στο Λακωνικόν ημερολόγιον 2014 εκ.Ιδιομορφή σε επιμέλεια του Α.Τάντουλου  σελ.84.