Το 1832 και το 1840, ο John Arrowsmith (1790–1873), μέσα από σειρά χαρτών, καταγράφει το Χάνι του Κρεββατά (Khan Kravata), τον Βουρλιά (Bourlia) και τους Βουτιάνους (Boutiana). Παράλληλα, η παλαιότερη ονομασία «Perila» ταυτίζεται πλέον με τη Σελλασία (Perila ή Sellasia), η οποία τοποθετείται σε ανατολικότερη περιοχή, πλησίον της Κελεφίνας. Τέλος, στην περιοχή του Κλαδά σημειώνεται και ο οικισμός Ploka.
Από τη Σπάρτη στην Τεγέα: γεωγραφία και ιστορία κατά τον Σπυρίδωνα Παγανέλη
«Νεναρκωμένος ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ ἀφικόμην, μετὰ τρίωρον πορείαν, εἰς τὸ «
χάνι τοῦ Ξύδη», ἐπὶ τῆς δημοσίας ὁδοῦ κείμενον, ἐκεῖθεν τοῦ χωρίου Βουτιάνοι καὶ ἐντεῦθεν τοῦ χωρίου Βουρλιά, ὅπερ εἶναι καὶ ἡ πρωτεύουσα τοῦ δήμου τῆς Σελλασίας (1). Παρὰ πάσας τὰς φωνὰς τῶν ἀγωγέων, οἵτινες συνεζήτουν καὶ ἐτραγώδουν εἰς τὸ κατώτερον δῶμα, διῆλθον καλῶς τὴν νύκτα ἐκείνην, πολὺ δὲ πρὶν ἐπιφανῆ ὁ ἥλιος εἶχον ἱππεύσει, χωρῶν πρὸς τὴν Τεγέαν, ἔνθα ὑπῆρχε ποτε ὁ δασημότατος τῶν ναῶν τῆς Πελοποννήσου, τῆς Ἀλέας Ἀθηνᾶς ἔχων τὴν κλῆσιν.
Γραφικὴ ἦτο ἡ ἔγερσις ἐκείνη. Ἡ νὺξ δὲν εἶχεν ἔτι λυθῇ. Πυραὶ ἐφαίνοντο ἐπὶ τῶν χιονοσκεπῶν πλευρῶν τοῦ Ταϋγέτου· βλέπων δέ τις τὸ λευκὸν ἐκεῖνο στρῶμα, ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ ὁποίου ὑπέτρεμε φλὸξ φωτεινή, ἠδύνατο νὰ ὑποβάλῃ ὅτι ἀπὸ τὸν παγερὸν κόλπον τοῦ θανάτου ἀνεγεννᾶτο ἡ ζωή, ἐν τῇ εἰκόνι τῆς ἐμφανίσεως ἐκείνης, ὅτε οἱ ἐπὶ τῶν κλιτύων τοῦ Ταϋγέτου ἀγραυλοῦντες ποιμένες ἐπειρῶντο πέριξ γιγαντιαίας πυρᾶς νὰ διατηρήσωσι τὰ ζώπυρα τῆς ζωῆς των, θερμαίνοντες κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην τοῦ πάγου τὰ τρέμοντα σώματά των.
Κατωτέρω ἔτι ἡ σκηνὴ ἐξετυλίσσετο πλειότερον γραφική. Ὅπως τὴν θεωρήσω καλλίτερον, ἐξετράπην τῆς δημοσίας ὁδοῦ καὶ, ἀνελθὼν λόφον τινά, ἐθεώρουν ἐκεῖθεν τὴν κοιλάδα τῆς Σπάρτης, ἥν μετ’ ὀλίγον ἔμελλον νὰ ἀπολέσω ὁριστικῶς ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν.
Ὁ σκιώδης νυκτερινὸς πέπλος ἐλικνίζετο εἰσέτι ὕπερθεν τοῦ σπαρτιατικοῦ πεδίου. Ἀραιὰ φῶτα ἐφαίνοντο κατεσπαρμένα ἐπὶ τῆς πόλεως. Μὲ μικρὰν ἔξαψιν τῆς φαντασίας ἠδύνατό τις νὰ ὑποθέσῃ ὅτι τὰ φῶτα ἐκεῖνα ἦσαν τὰ πυρὰ τοῦ στρατοπέδου τοῦ Βρασίδα, πρὶν ἢ βαδίσῃ ἐπὶ τὴν Ἀμφίπολιν, ἢ τοῦ Λεωνίδα, πρὶν ἢ ἐλάσῃ ἐπὶ τὰς Θερμοπύλας.
Ἀλλ’ ἤδη ἀσθενὲς φῶς ῥοδόχρουν αὐγάζει τὰς λευκὰς κορυφὰς τοῦ Ταϋγέτου, χρυσίζει κατὰ μικρόν, καὶ ἰδού, μετ’ ὀλίγον, ἔτι ἀκτινοβολῶν ὁ ἥλιος ὕπερθεν τῶν ἀντικειμένων βουνῶν. Λύεται τότε τὸ σκιερὸν νέφος τὸ βαρῦνον τὴν φύσιν. Εἰς τὴν κοιλάδα κρατεῖ εἰσέτι ἀραιὰ νεφέλη ἄμαυρος, ἀλλ’ εἰς τὰς πλευρὰς τοῦ ὄρους δαψιλῶς χέεται τὸ χρυσοῦν κῦμα τοῦ ἡλιακοῦ φωτός.
Προσηλωμένος καὶ ἀποθαυμάζων τὴν ἐξαίσιαν τοποθεσίαν ἔμεινα ἱκανὴν ὥραν ἐκεῖ, ὑπὸ τὸ κράτος τῆς ἐκπληκτικῆς ἀντιθέσεως τοῦ σκότους καὶ τοῦ φωτός, τῆς ὀδύνης διὰ τὸν θάνατον τοῦ παρελθόντος καὶ τῆς ἀνακουφίσεως διὰ τὰς γλυκερὰς ἐλπίδας τοῦ μέλλοντος.
Ἀλλ’ ἀπεσπάσθην ἄκων, καὶ πανύστατον ῥίψας βλέμμα πρὸς τὴν κοιλάδα, κατῆλθον τὸν λόφον καὶ, ἀφεὶς τὴν νέαν δημοσίαν ὁδόν, ἔλαβον τὴν παλαιάν, σκοπῶν νὰ ἐπισκεφθῶ τὸ «
χάνι τοῦ Κρεββατᾶ», τὸ ὑψούμενον ἐπὶ τινὸς λοφίσκου ἐντὸς κοιλάδος, εἰς τὸ βάθος τῆς ὁποίας τὸ 222 π.Χ. ἐξετυλίχθη ἡ φονικὴ μάχη τῆς Σελλασίας, ἡ καταγαγοῦσα τὸν ὕστατον κτύπον κατὰ τῆς Σπάρτης καὶ τῆς ἰσχύος της.
Παρ’ ὅλον τὸ δριμύτατον ἐωθινὸν ψῦχος, ὁ ἔρημος ἐκεῖνος δρόμος ἐνεῖχε πολλὴν γοητείαν καὶ τερπνότητα. Ἡ πέριξ φύσις ἦτο ἄγρια. Πάγος κρυσταλλώδης εἶχεν ἐνδύσει μὲ διαφανὲς ἄσπιλον περίβλημα τὰ πράσινα φύλλα τῶν δένδρων καὶ τοὺς ἐρυθροὺς καρποὺς τῆς κομαρέας. Ἐνόμιζέ τις ὅτι ἔβλεπε κοράλλια ἐρυθρότατα ἐντὸς στιλβουσῶν μαργαριτοφόρων καὶ διαυγῶν κογχυλῶν.
Ἡ ὁδὸς ποτὲ μὲν ἦτο πετρώδης καὶ ὀλισθηρά, ποτὲ δὲ ἠυλακοῦτο ἀχάρακτος, στενή, ὀφιοειδής, ἐπὶ χέρσου καὶ ξηροῦ ἐδάφους. Ἐνίοτε ἐξερχόμενοι κλάδοι δενδρυλλίων καὶ ἄλλων θάμνων βατωδῶν συνελάμβανον τὴν ἄκραν τοῦ μανδύου μου. Ἐσαλευόμενος τότε ἰσχυρῶς ἐπὶ τοῦ ἵππου, οἱ δὲ διασεισθέντες κλαδίσκοι ἐγυμνοῦντο ἐκ τοῦ τιναγμοῦ τῆς λευκῆς κρυσταλλίνης χλαίνης, δι’ ἧς ἦσαν ἐνδεδυμένοι.
Δρόσος πεπηγυῖα κατέρραινε τότε τὴν κεφαλήν μου, καὶ, λυομένη βαθμηδόν, κατελείβετο βραδέως εἰς σταγόνας ἀραιοτάτας καὶ διαφανεῖς.
Τὴν μονοτονίαν τῆς ὁδοῦ θέλων νὰ διασκεδάσῃ, ἐπειρᾶτο ἐνίοτε ὁ ἀγωγεὺς νὰ μοι ἀφηγηθῇ συγχρόνους ἱστορίας, εἰς ἃς ἴσως ἐπέδιδεν ἐξαιρετικὴν σημασίαν. Ἔλεγον αὐτῷ νὰ σιγᾷ, ἀλλ’ ἄλλοτε ἐπέτρεπον ἐλευθέραν τὴν μανίαν τῆς ἀφηγήσεως, ἄχρις οὗ ἐλλείψει ὕλης ἔπαυεν ἐξ ἀνάγκης.
Τὴν ἐρημίαν τῆς ὁδοῦ διέκοπτεν ἐνίοτε ἡ πόρρωθεν, ἐπὶ λοφίσκων καὶ βουνιδίων, ἐμφάνισις ἀγρότου ἀπερχομένου εἰς τὴν καλλιέργειαν τῆς γῆς ἢ αἰπόλου ἄγοντος εἰς βοσκὴν τὰς ἰδίας αἶγας. Ὁσάκις συνηντῶμεν ἐγγύτερον ἡμῶν χωρικὸν ἢ ἄλλον διαβάτην, ἀντηλλάσσομεν φιλοφρόνα χαιρετισμόν καὶ ἐπανεπίπτομεν αὐθὶς εἰς τὴν συνήθη ἀφασίαν.
Ὁ ἀγαθὸς ἀγωγεύς μου, ὅστις ἦν ἐκ τῆς Τεγέας, δὲν ἠδύνατο νὰ ἐννοήσῃ τίνος ἕνεκα εἶχον ἐγκαταλείψει τὴν νέαν ἀμαξιτὸν ὁδὸν καὶ προτιμήσει ἀντ’ αὐτῆς τὴν δύσβατον παλαιάν, τὴν ἐγγὺς τοῦ χανίου τοῦ Κρεββατᾶ διερχομένην. Ἐνίοτε μάλιστα προσῆπτεν ἐταστικὰ βλέμματα ἐπ’ ἐμοῦ, προσπαθῶν νὰ μαντεύσῃ τί. Τὸν ἔβλεπον ἐγὼ, ἀλλ’ ὑπεκρινόμην ὅτι οὐδὲ ἐννοῶ, καὶ ἐξηκολούθουν σιωπῶν.
Ὅτε τέλος μοι ἔδειξε, περιχαρής, ἐπὶ τινὸς μικροῦ ὑψώματος, τὰ καταρρέοντα τείχη τοῦ ἐρήμου χανίου Κρεββατᾶ, εἶπον αὐτῷ ὅτι εἰς τὰς θέσεις αὐτὰς τὸν παλαιὸν καιρὸν ἔγινε μέγας πόλεμος, καὶ ὅπως ἴδω τὸ θέατρον τῆς μάχης ταύτης, ἔλαβον τὸν παλαιὸν ἄσχημον δρόμον ἀντὶ τοῦ ὁμαλοῦ νέου. Ὡς εἶπον, τὸ «χ
άνι τοῦ Κρεββατᾶ» εἶναι ἤδη ἐρείπιον.
Αἱ γνῶμαι πᾶσαι καὶ αἱ τοπογραφικαὶ μελέται πείθουσιν ὅτι ἡ κοιλάς, ἣν εἶχον πρὸ ἐμοῦ, εἶναι ἡ αὐτή, ἔνθα συνεκροτήθη ἡ μάχη τῆς Σελλασίας. Ὁ Οἰνοὺς ποταμός, «ποτάμι τῆς Κελεφίνας» καλούμενον σήμερον, διαρρέει εἰς τὸ βάθος τὴν κοιλάδα. Δεξιόθεν μικρὸς χείμαρρος μὲ ὀλιγοστόν, ἀλλὰ γοργότατον ῥεῦμα κατήρχετο ἀπὸ τοῦ βουνοῦ· εἶναι ὁ Γοργύλλος. Τὰ ἔνθεν καὶ ἐκεῖθεν τῆς κοιλάδος βουνὰ εἶναι τὸ ὄρος Εὐὰ καὶ ὁ Ὄλυμπος».
(1) Μνημονεύω λίαν εὐφήμως τοῦ χανίου τούτου, ἔνθα εὗρον καθαρωτάτην στρώμνην, εὐρὺ καὶ εὐάερον δωμάτιον καὶ τροφὴν καλήν. Ἰδίως μνημονεύω τῆς καθαριότητος.
Σπυρίδωνος Παγανέλη, «Π
έραν τοῦ Ἰσθμοῦ· Πελοποννησιακαὶ ἐντυπώσεις καὶ ἀναμνήσεις», Ἐν Ἀθήναις, Ἐκδότης Γεώργιος Κασδόνης, τύποις ἀδελφῶν Περρῆ, 1891, σσ. 272–275. Ο Σπυρίδων Παγανέλης ήταν λόγιος περιηγητής του ύστερου 19ου αιώνα· στο Πέραν τοῦ Ἰσθμοῦ συνδυάζει αρχαιοφιλία, παρατήρηση της υπαίθρου και βιωματική περιγραφή.
Η γέφυρα του Κόπανου, Christopher Wordsworth, Greece: Pictorial, Descriptive and Historical (London, 1859), σελ.415.
